Προγράμματα τοπικής ανθεκτικής ανάπτυξης με γνώμονα τα κοινωνικά-υδρολογικά συστήματα

Η διατριβή εξετάζει τη σχέση μεταξύ της τοπικής ανάπτυξης και της διαχείρισης των υδατικών πόρων υπό το πρίσμα της ανθεκτικότητας απέναντι στον κίνδυνο ξηρασίας. Τα αδιέξοδα που διαπιστώνονται από την εφαρμογή των υφιστάμενων προσεγγίσεων της περιβαλλοντικά βιώσιμης ανάπτυξης και της διαχείρισης των υδατικών πόρων στο πλαίσιο του τοπικού αναπτυξιακού προγραμματισμού, ιδίως στις νησιωτικές περιοχές, αναδεικνύουν την ανάγκη μιας εναλλακτικής προσέγγισης στην οποία θα ενσωματώνεται η αβεβαιότητα που περιβάλλει την εκδήλωση του κινδύνου ξηρασίας. Το σύγχρονο πρόταγμα της ανθεκτικότητας υιοθετείται στη διατριβή ως στόχος-γέφυρα που επιδιώκει να υπερβεί τα στεγανά μεταξύ της τοπικής ανάπτυξης και της διαχείρισης των υδατικών πόρων και επισημαίνονται τα κριτήρια βάσει των οποίων η επίτευξη της ανθεκτικότητας μπορεί να γίνει πραγματικότητα. Σε αυτό το πλαίσιο, αξιοποιείται η προσέγγιση των Κοινωνικών – Οικολογικών Συστημάτων (Κ.Ο.Σ.), σύμφωνα με την οποία η κοινωνία και το περιβάλλον αποτελούν ενιαίες και αδιαίρετες οντότητες που αλληλεπιδρούν και εξελίσσονται με αμοιβαίο τρόπο στο διηνεκές επιδιώκοντας να ενισχύσουν την ανθεκτικότητά τους. Προτείνεται ένα νέο εργαλείο/θεωρητική κατασκευή, τα Κοινωνικά-Υδρολογικά Συστήματα (Κ.Υ.Σ.), ως ειδική κατηγορία των Κ.Ο.Σ. που εστιάζει στις αλληλεπιδράσεις μεταξύ των κοινωνικών και υδρολογικών συστημάτων. Τα Κ.Υ.Σ. αποτελούνται από υποσυστήματα που χαρακτηρίζονται από σχέσεις εξελικτικού αλληλοπροσδιορισμού και έχουν την τάση να μετασχηματίζονται στο πλαίσιο της προσαρμογής τους απέναντι στον κίνδυνο ξηρασίας. Τα ερευνητικά ερωτήματα που απασχολούν το συγγραφέα αφορούν τη συμβολή του υφιστάμενου αναπτυξιακού προτύπου στην εκδήλωση του κινδύνου ξηρασίας στο νησιωτικό χώρο, τη χρησιμότητα της προσέγγισης των Κ.Ο.Σ. στην κατεύθυνση της ανθεκτικότητας στην ξηρασία και τέλος στη δυνητική συμβολή της προτεινόμενης προσέγγισης των Κ.Υ.Σ. αφενός στην κατανόηση των επιπτώσεων των ad hoc προσαρμογών των κοινωνικών δρώντων και των φορέων που αποσκοπούν στην αντιμετώπιση της ξηρασίας και αφετέρου στην επιχειρησιακή εφαρμογή της ανθεκτικότητας και τη διαμόρφωση νέων προσεγγίσεων διαχείρισης υδατικών πόρων που θα ενστερνίζονται τις κατευθύνσεις της τοπικής ανθεκτικής ανάπτυξης. Η πρακτική εφαρμογή του εργαλείου των Κ.Υ.Σ. εξετάζεται σε τέσσερις νησιωτικές περιοχές, στη δυτική Μεσαρά, τη Ρόδο, την Πάτμο και τους Λειψούς, όπου για κάθε περιοχή εντοπίζονται και οριοθετούνται τα Κ.Υ.Σ. και τα υποσυστήματα τους, καταγράφονται οι (ad hoc ή σύμφωνα με τον αναπτυξιακό προγραμματισμό) προσαρμογές του κάθε υποσυστήματος στον κίνδυνο ξηρασίας και αξιολογείται βάσει συγκεκριμένων κριτηρίων η ανθεκτικότητα του και του ευρύτερου Κ.Υ.Σ.. Εντοπίζονται εξελικτικοί αλληλοπροσδιορισμοί που τροφοδοτούνται από τις συγκεκριμένες προσαρμογές και αποτυπώνονται οι επακόλουθοι μετασχηματισμοί που συμβαίνουν σε κάθε υποσύστημα και οι επιπτώσεις τους στην ανθεκτικότητα και τη βιωσιμότητα τόσο του υποσυστήματος όσο και του ευρύτερου Κ.Υ.Σ.. Τα συμπεράσματα που προκύπτουν εστιάζουν στην ανάγκη υιοθέτησης διαφορετικών σχημάτων διακυβέρνησης για την καλύτερη επικοινωνία του αναπτυξιακού με το σχεδιασμό διαχείρισης των υδατικών πόρων, στη σημασία της αντιμετώπισης της κοινωνίας και των υδρολογικών συστημάτων ως αδιαίρετες οντότητες και στο ρόλο της προσέγγισης των Κ.Υ.Σ. προς αυτό το σκοπό. Μέσω της προσέγγισης των Κ.Υ.Σ. αναδεικνύονται οι αιτίες πίσω από τους εξελικτικούς αλληλοπροσδιορισμούς και τους μετασχηματισμούς των υποσυστημάτων, συμβάλλοντας έτσι στην κατανόηση των (θετικών ή αρνητικών) ανατροφοδοτήσεων και διευκολύνοντας τον αναπτυξιακό προγραμματισμό να ενθαρρύνει παρεμβάσεις που καταλήγουν σε αμοιβαία επωφελείς κύκλους προσαρμογής.