A holistic approach to sustainability assessment for production and service systems at corporate and regional levels

Η Κρήτη είναι το μεγαλύτερο νησί της Ελλάδας και φιλοξενεί ένα ευρύ φάσμα οικονομικών δραστηριοτήτων. όμως, η οικονομία του νησιού εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από δύο κυρίαρχους τομείς, τη γεωργία και τον τουρισμό. Ο τουρισμός, ο οποίος συμβάλλει σημαντικάστο εισόδημα και στην απασχόληση στο νησί, έχει αναπτυχθεί τις τελευταίες δεκαετίες με ταχείς ρυθμούς και σε μεγάλο βαθμό ανεξέλεγκτα. Επίσης, ο τουρισμός στην Κρήτη χαρακτηρίζεται από έντονη εποχικότητα ενώ είναι συγκεντρωμένος στις παράκτιες ζώνες. Έτσι, ασκεί σημαντικές πιέσεις στους φυσικούς πόρους, τις υποδομές, και τα συστήματα διαχείρισης αποβλήτων του νησιού. Παράλληλα, η βιομηχανική παραγωγή της Κρήτης δραστηριοποιείται σε μικρότερη κλίμακα μεν, αλλά υπόκειται στους ίδιους περιορισμούς ως προς τη διαθεσιμότητα πόρων και τα περιβαλλοντικά όρια. Ως νησί, η Κρήτη έχει πεπερασμένους φυσικούς πόρους, με αποτέλεσμα να έχει και περιορισμένη δυνατότητα να απορροφά περιβαλλοντικούς κραδασμούς. Συνεπώς οι περιβαλλοντικές και κοινωνικοοικονομικές επιπτώσεις συσσωρεύονται τοπικά. Έτσι, καθίσταται αναγκαίο να αξιολογηθεί η αειφορία διαφορετικών τύπων συστημάτων και να εξετασθούν με συνεκτικό τρόπο τόσο οι ανθρώπινες όσο και οι περιβαλλοντικές τους διαστάσεις. Στην παρούσα διατριβή εφαρμόζεται το μεθοδολογικό πλαίσιο Sustainability Assessment by Fuzzy Evaluation (SAFE) για την αξιολόγηση της αειφορίας δυο θεμελιωδώς διαφορετικών συστημάτων στην Κρήτη: του τουρισμού ως συστήματος υπηρεσίας σε επίπεδο περιφέρειας και περιφερειακών ενοτήτων, και της μοναδικής βιομηχανικής μονάδας παραγωγής πλαστικών της Κρήτης ως συστήματος παραγωγής. Τα δύο συστήματα αξιολογούνται χωριστά, με τη χρήση κοινής μεθοδολογίας. Έτσι παρέχεται μια ολιστική εικόνα της αειφορίας και των προκλήσεων της στο περιφερειακό επίπεδο της Κρήτης. Η παράλληλη αξιολόγηση επιτρέπει μια δομημένη εξέταση της συμπεριφοράς της αειφορίας των δύο συστημάτων, και την αναγνώριση των κρίσιμων σημείων όπου μπορούν να υπάρξουν παρεμβάσεις. Για κάθε περίπτωση η αξιολόγηση της αειφορίας ξεκινά με την ανάπτυξη συνόλου περιβαλλοντικών και ανθρώπινων (κοινωνικοοικονομικών) δεικτών, με τη μορφή χρονοσειρών ώστε να λαμβάνεται υπόψιν η εξέλιξή τους στον χρόνο. Οι δείκτες περιγράφουν τις πιέσεις και τα χαρακτηριστικά διακυβέρνησης του κάθε συστήματος. Οι χρονοσειρές υφίστανται εκθετική εξομάλυνση για τη σύμπτυξή τους σε μια αντιπροσωπευτική τιμή,4 μειώνοντας την επίδραση ακραίων τιμών. Έπειτα, οι δείκτες κανονικοποιούνται με βάση κατώφλια που προκύπτουν από συνδυασμό στατιστικών δεδομένων και εμπειρογνωμοσύνης και ταξινομούνται σύμφωνα με την κατεύθυνση βελτιστοποίησης (αύξουσα, φθίνουσα, ή ενδιάμεση βέλτιστη τιμή). Οι κανονικοποιημένοι δείκτες αντιστοιχίζονται σε ασαφή σύνολα και υφίστανται ιεραρχική σύνθεση μέσω ασαφών κανόνων. Με αυτόν τον τρόπο υπολογίζονται ασαφείς σύνθετοι δείκτες. Η αποσαφήνιση σε αριθμητικές τιμές είναι εφικτή σεόλα τα επίπεδα σύνθεσης με τη μέθοδο του ύψους. Η αειφορία του τουρισμού στην Κρήτη και στις τέσσερεις περιφερειακές ενότητες της εκτιμάται με τη χρήση δεικτών που σχετίζονται με εκπομπές, τη χρήση πόρων, τη βιοποικιλότητα, την οικονομική συνεισφορά και την ποιότητα ζωής. Συνολικά η αειφορία είναι μέτρια, ενώ υπάρχουν σημαντικές ανισορροπίες μεταξύ των περιβαλλοντικών και ανθρώπινων διαστάσεων. Οι συνιστώσες που σχετίζονται με οικονομικές επιδόσεις και την πολιτική παρουσιάζουν σχετικά υψηλές βαθμολογίες, ενώ περιβαλλοντικές συνιστώσες, όπως η κατανάλωση νερού, οι εκπομπές και τα απόβλητα έχουν ιδιαίτερα χαμηλές επιδόσεις. Από την ανάλυση ευαισθησίας προκύπτει ό,τι οι πιο καθοριστικοί δείκτες είναι η χρήση νερού, οι εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα, τα στερεά απόβλητα και η εποχικότητα του τουρισμού. Οι δείκτες αυτοί αποτελούν κρίσιμα σημεία παρέμβασης για την περιφερειακή πολιτική. Η ανάλυση της βιομηχανίας πλαστικών αξιολογεί την αειφορία μιας παραγωγικής μονάδας με έδρα την Κρήτη και τη συγκρίνει με επιλεγμένες αντίστοιχες πολυεθνικές επιχειρήσεις. Τα αποτελέσματα δείχνουν σημαντική διαφοροποίηση μεταξύ των εταιρειών. Ορισμένες έχουν ισορροπημένη επίδοση ενώ άλλες παρουσιάζουν έντονες αποκλίσεις ανάμεσα στις διαστάσεις. Οι πλέον επιδραστικοί δείκτες αειφορίας είναι η κατανάλωση ενέργειας, οι εκπομπές, η διαχείριση αποβλήτων και η χρήση νερού, καθώς και η ασφάλεια στον χώρο εργασίας και η διακυβέρνηση. Και στις δύο περιπτώσεις αναδεικνύονται σαφείς ανισορροπίες μεταξύ περιβαλλοντικών και ανθρώπινων διαστάσεων. Η ανάλυση ευαισθησίας επιτρέπει τη διάκριση μεταξύ επίδοσης κάθε δείκτη και επιρροής του στη συνολική αειφορία. Έτσι η αειφορία μπορεί να βελτιωθεί με στοχευμένες παρεμβάσεις. Η διατριβή αποδεικνύει τη δυνατότητα εφαρμογής του SAFE τόσοσε συστήματα παροχής υπηρεσιών όσο και συστήματα παραγωγής. Επίσης συνεισφέρει στον σχεδιασμό νέων δεικτών και στη διαμόρφωση κατωφλίων κανονικοποίησης, ενώ παρέχει χρήσιμα συμπεράσματα για τον σχεδιασμό πολιτικών αειφορίας σε περιφερειακό επίπεδο.