Abstract
Τα μικροφύκη αντιπροσωπεύουν φωτοσυνθετικούς μικροοργανισμούς με υψηλή προσαρμοστικότητα και σημαντικό δυναμικό για τη βιώσιμη παραγωγή βιοδραστικών ενώσεων υψηλής αξίας. Μεταξύ αυτών, τα αμινοξέα που oμοιάζουν με μυκοσπορίνη (MAAs) αποτελούν μια ομάδα δευτερογενών μεταβολιτών χαμηλού μοριακού βάρους, διαλυτών στο νερό, με ισχυρές ιδιότητες απορρόφησης υπεριώδους ακτινοβολίας και φωτοπροστασίας, προσελκύοντας αυξανόμενο ενδιαφέρον για βιοτεχνολογικές, φαρμακευτικές και καλλυντικές εφαρμογές. Η παρούσα διδακτορική διατριβή διερευνά τον ρυθμιστικό ρόλο των αβιοτικών συνθηκών στρες στη φυσιολογία, τον μεταβολισμό και τη βιοσύνθεση MAA των μικροφυκών, με στόχο τη διαλεύκανση των μηχανισμών που διέπουν την παραγωγή φωτοπροστατευτικών ενώσεων που προκαλούνται από το στρες. Λαμβάνοντας υπόψη ότι η πρώιμη φωτοσυνθετική ζωή εξελίχθηκε υπό αυξημένα επίπεδα βιολογικά αποτελεσματικής υπεριώδους ακτινοβολίας, η παρούσα διατριβή διερευνά εάν τα πράσινα μικροφύκη του γλυκού νερού διατηρούν μια λανθάνουσα ή υπό όρους ρυθμιζόμενη ικανότητα για προστατευτικές αποκρίσεις στην υπεριώδη ακτινοβολία. Αν και τα αμινοξέα που oμοιάζουν με μυκοσπορίνη (MAAs) αναφέρονται κυρίως σε κυανοβακτήρια και κόκκινα φύκια, η εμφάνιση και η ρύθμισή τους στα πράσινα μικροφύκη παραμένουν ελάχιστα τεκμηριωμένες. Συνδυάζοντας πειράματα αβιοτικού στρες με προσδιορισμό προφίλ ενώσεων που απορροφούν την υπεριώδη ακτινοβολία και μεταγραφωματική ανάλυση, η παρούσα εργασία διερευνά μεταβολικές και μοριακές αποκρίσεις που προκαλούνται από στρες και είναι λειτουργικά συμβατές με τη φωτοπροστασία που σχετίζεται με τα MAA, αντιμετωπίζοντας έτσι ένα κρίσιμο κενό στην κατανόηση των προσαρμοστικών στρατηγικών στα πράσινα μικροφύκη υπό τις σύγχρονες περιβαλλοντικές πιέσεις. Όσον αφορά το Jaagichlorella luteoviridis, τα νεαρά κύτταρα είναι γενικά σφαιρικά με διάμετρο περίπου 4,5-6,5 μm, ή μερικές φορές ελαφρώς ελλειψοειδή του ίδιου μεγέθους. Το αρχικό στέλεχος, γνωστό ως SAG 211-2a, στεγάζεται σε ανενεργή μεταβολική κατάσταση και κρυοσυντηρείται στη Συλλογή Καλλιεργειών Φυκιών. Πανεπιστήμιο του Γκέτινγκεν, Γερμανία (Darienko & Pröschold, 2019). Το 2019, οι Darienko και Pröschold, με βάση την ανάλυση των δεδομένων γραμμωτού κώδικα DNA SSU και ITS-2, επαναπροσδιόρισαν το Jaagichlorella luteoviridis με το βασικό όνομα Chlorella luteoviridis και το συνώνυμο Chlorella aureoviridis. Διαφορετικές τεχνικές, όπως η μορφολογία, η μοριακή φυλογένεση, η κωδικοποίηση DNA με γραμμωτό κώδικα και οι δευτεροταγείς δομές, ενσωματώθηκαν για τη μελέτη του Chloroidium και του Jaagichlorella. Παρόλο που υπήρχε υψηλή γενετική ποικιλομορφία στα Watanabeales, όλες οι μελέτες έδειξαν ότι είχαν χαμηλή φαινοτυπική πλαστικότητα. Το σχήμα των κυττάρων, η εσωτερική δομή και ο τύπος οικοτόπου δεν συνυπάρχουν με υπάρχοντα είδη ή γένη, υποδεικνύοντας ότι η ταυτοποίηση των ειδών Watanabeales θα πρέπει να δίνει προτεραιότητα στα μοριακά δεδομένα, επειδή τα μορφολογικά δεδομένα είναι τυχαία (Li et al., 2021). Όπως αναφέρθηκε από τους Darienko et al., η χρήση μοριακών δεδομένων για τον προσδιορισμό της ακριβούς φυλογένεσης των μικροφυκών είναι κρίσιμη. Για να περιγραφούν σωστά οι νέοι αριθμοί Watanabeales στην ομάδα Chlorophyta, είναι σημαντικό οι ερευνητές να έχουν επαρκείς πληροφορίες σχετικά με τη μορφολογία τους, τις δευτεροταγείς δομές ITS, τα μοριακά χαρακτηριστικά και τα οικολογικά δεδομένα (Darienko et al., 2018). Τα μορφολογικά χαρακτηριστικά που λαμβάνονται υπόψη για την ταξινόμηση των χλωροφύτων είναι το σχήμα, η θέση του χλωροπλάστη και του πυρενοειδούς, καθώς και η παρουσία μαστιγίων, συμπεριλαμβανομένου του μεγέθους, του σχήματος, της διάταξης, των αερίων κενοτόπων, του περιβλήματος, του πλάτους του θάλλου και της πολικότητας. Ορισμένα στελέχη μπορεί να χάσουν ορισμένα χαρακτηριστικά, όπως τα αερία ή τον σχηματισμό αποικιών, κατά τη διάρκεια παρατεταμένης εργαστηριακής καλλιέργειας, γεγονός που θα μπορούσε να οδηγήσει σε εσφαλμένη ταυτοποίηση. Αυτή η μέθοδος απαιτεί τη χρήση εξοπλισμού υψηλής ποιότητας και εξειδικευμένων ταξινομιστών. Επιπλέον, είναι δύσκολο να αναγνωριστούν είδη με περιορισμένα δομικά χαρακτηριστικά. Για να ξεπεραστούν αυτά τα προβλήματα, έχει αναπτυχθεί μια πολλά υποσχόμενη προσέγγιση που περιλαμβάνει τη χρήση γραμμωτού DNA μαζί με τη δημιουργία βάσεων δεδομένων (Fei et al., 2020). Οι Hebert et al. το 2003 εισήγαγαν τη χρήση γραμμωτού DNA για την ταυτοποίηση ειδών, η οποία βασίζεται σε περιοχές DNA με υψηλή διακύμανση μεταξύ ειδών αλλά χαμηλή ενδοειδική μεταβλητότητα, ενώ είναι σύντομη και εύκολη στην ενίσχυση. Οι Μοριακές Λειτουργικές Ταξινομικές Μονάδες (MOTUs) είναι η πιο συνηθισμένη μέθοδος που χρησιμοποιείται στην ταξινόμηση DNA για τον ποσοτικό προσδιορισμό μονάδων ισοδύναμων με είδη που βασίζονται σε ένα σύνολο γενετικά ανόμοιων θέσεων αλληλουχίας (Hebert et al., 2003). Προς το παρόν, δεν υπάρχει συναίνεση σχετικά με το πρότυπο για τον ορισμό των ταξινομικών ομάδων μικροφυκών. Μπορούν επίσης να χρησιμοποιηθούν πολλαπλά γονίδια γραμμωτού κώδικα, κάτι που είναι πιο αποτελεσματικό από έναν μόνο δείκτη γραμμωτού κώδικα λόγω της ετερογένειας και της πολυπλοκότητας των ειδών μικροφυκών. Σε αυτή τη μελέτη, ακολουθήσαμε την ένθετη στρατηγική που προτάθηκε από την ομάδα εργασίας της Κοινοπραξίας για τον Γραμμωτό Κώδικα της Ζωής (CBOL) χρησιμοποιώντας την μεταβλητή περιοχή V4 του 18S rDNA ως τον καθολικό ευκαρυωτικό προ-γραμμωτό κώδικα και έναν δεύτερο γραμμωτό κώδικα ειδικό για το είδος, τον ITS2. Επιπλέον, δοκιμάσαμε τα trnL και rbcL (Ballesteros et al., 2021). Το 2020, οι Fei et al. ανέφεραν μια καινοτόμο, απλή, γρήγορη μέθοδο κωδικοποίησης DNA με γραμμωτό κώδικα χωρίς την ανάγκη εξαγωγής DNA ως πρώτο βήμα, σε μικροφύκη ή για την απόκτηση γραμμωτών κωδικών DNA υψηλής ποιότητας (Fei et al., 2020). Διάφοροι δευτερογενείς μεταβολίτες παίζουν βασικό ρόλο στην υποστήριξη της επιβίωσης των μικροφυκών υπό συνθήκες αβιοτικού στρες, όπως το έντονο φως και η αλατότητα (Elham Nezafatian, 2023). Ακόμη και τα επίπεδα συγκέντρωσης αζώτου, ειδικά στην αρχική καλλιέργεια, έχουν αναφερθεί ότι έχουν αντίκτυπο στον ρυθμό ανάπτυξης, την περιεκτικότητα σε λιπίδια και πρωτεΐνες του Chlorella vulgaris (Metsoviti, 2023). Από την άλλη πλευρά, η σημασία των αμινοξέων στην ανάπτυξη των φυτών και η αντίδρασή τους στο βιοτικό και αβιοτικό στρες έχει προσελκύσει σημαντική προσοχή τα τελευταία χρόνια. Ως αποτέλεσμα των πιθανών πρακτικών εφαρμογών τους, η μελέτη του μεταβολισμού των αμινοξέων και η λειτουργία τους ως αισθητηριακά, σηματοδοτικά και προστατευτικά μόρια έχει δημιουργήσει ενδιαφέρον τόσο στην βασική όσο και στην εφαρμοσμένη έρευνα φυτολογίας (Ingrisano et al., 2023). Αν και η υπεριώδης ακτινοβολία είναι επιβλαβής για τους οργανισμούς, προκαλώντας βλάβη σε βιολογικά μακρομόρια, ακόμη και στο DNA, τα μικρόβια χρησιμοποιούν στρατηγικές για την αντιμετώπιση της έκθεσης στην υπεριώδη ακτινοβολία, όπως η βιοσύνθεση αντηλιακών για φωτοπροστασία από την υπεριώδη ακτινοβολία (Pattanaik et al., 2007). Τα αμινοξέα που μοιάζουν με μυκοσπορίνη (MAAs) ανήκουν στην χημική ομάδα των οργανικών αρωματικών αμινοξέων, με μοριακές δομές παρόμοιες με τις μυκοσπορίνες. Είναι υδρόφιλα, χαμηλού μοριακού βάρους έως 400 Da. Μόρια που φέρουν δακτύλιο αμινοκυκλοεξενόνης ή αμινοκυκλοεξιμίνης υποκατεστημένο με άζωτο ή ιμινοαλκοόλη. Η μέγιστη απορρόφησή τους έφτασε μεταξύ 310 nm και 365 nm (Εικ. 1). Συγκεκριμένα, η 4-δεοξυγαδουσόλη, η οποία δρα ως πρόδρομος για τη βιοσύνθεση MAA, έχει κορυφή στα λmax=268 nm, ενώ οι περισσότερες γνωστές MAA μέχρι σήμερα απορροφούν στην περιοχή UV ως εξής: μυκοσπορίνη-γλυκίνη (λmax= 310 nm), παλιθίνη (λmax = 320 nm), μυκοσπορίνη-2-γλυκίνη (λmax= 332 nm), σινορίνη (λmax= 333 nm) και πορφυρίνη-334 (λmax= 334 nm) (Rosic, 2019). Οι MAA παρατηρήθηκαν για πρώτη φορά τη δεκαετία του 1960 ως χρωστικές που απορροφούν την υπεριώδη ακτινοβολία. Το 1976, οι Favre-Bonvin et al. ανέλυσαν έναν μυκητιακό μεταβολίτη που σχετίζεται με την επαγόμενη από το φως σπορίωση και δημοσίευσαν την πρώτη χημική δομή ενός MAA. Έχει αναφερθεί ευρέως ότι διάφοροι μικροοργανισμοί, ιδιαίτερα τα κυανοβακτήρια, μπορούν να συσσωρεύσουν αυτές τις ενώσεις, οι οποίες είναι ικανές να απορροφούν υπεριώδες φως (Řezanka et al., 2004). Παρά την εκτεταμένη έρευνα σχετικά με τα αμινοξέα που μοιάζουν με μυκοσπορίνες στα κυανοβακτήρια και τα θαλάσσια μικροφύκη, η εμφάνισή τους και το βιοσυνθετικό τους δυναμικό στα πράσινα μικροφύκη του γλυκού νερού παραμένουν ελάχιστα τεκμηριωμένα. Η σύνθεση αυτών των ενώσεων είναι πιθανό να συμβαίνει μέσω της σικιμικής οδού, η οποία περιλαμβάνει τη σύνθεση αμινοξέων από αρωματικές ενώσεις. Ωστόσο, ολόκληρη η οδός δεν έχει ακόμη πλήρως ταυτοποιηθεί. Περισσότερες από 30 διαφορετικές χημικές δομές αυτών των ενώσεων έχουν ταυτοποιηθεί σε διαφορετικά προκαρυωτικά και ευκαρυωτικά, συμπεριλαμβανομένων μυκήτων, ζυμών, κυανοβακτηρίων, κόκκινων μικροφυκών και άλλων θαλάσσιων οργανισμών όπως μακροφύκη και κοράλλια (Oren & Gunde-Cimerman, 2007a). Προηγουμένως πιστευόταν ότι οι ανώτεροι οργανισμοί δεν είχαν αυτήν την οδό και ότι θα συσσώρευαν αυτά τα μόρια από τη διατροφή τους μόνο σε μικρές ποσότητες. Πρόσφατες μελέτες έχουν δείξει ότι ορισμένοι ανώτεροι οργανισμοί έχουν γονίδια που εμπλέκονται στη σικιμική οδό. Πολλές φυσικές ενώσεις μυκοσπόρων μπορούν να παραχθούν μέσω διαφόρων όψιμων βιοσυνθετικών σταδίων. Αυτά περιλαμβάνουν την προσθήκη ελεύθερων αμινομάδων στον βασικό μοριακό πυρήνα (Portwich & Garcia-Pichel, 2003).Πέντε στελέχη μικροφυκών ερευνήθηκαν αρχικά για τη βελτιστοποίηση των συνθηκών καλλιέργειάς τους και στη συνέχεια εκτέθηκαν σε διαφορετικούς αβιοτικούς παράγοντες στρες, προκειμένου να αξιολογηθούν οι προσαρμοστικές τους αντιδράσεις μέσω της επαγωγής ενώσεων που απορροφούν την υπεριώδη ακτινοβολία. Το πράσινο μικροφύκος γλυκού νερού Jaagichlorella luteoviridis (στέλεχος 211/5B) επιλέχθηκε ως πειραματικό μοντέλο και ταυτοποιήθηκε μοριακά χρησιμοποιώντας προσεγγίσεις κωδικοποίησης DNA. Ελεγχόμενα πειράματα καλλιέργειας διεξήχθησαν υπό τυπικές συνθήκες και σε απόκριση σε διακριτούς