Abstract
Τα εκπαιδευτικά συστήματα βρίσκονται σε μια αέναη προσπάθεια να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις της σύγχρονης πραγματικότητας και να καλύψουν τις ανάγκες του μαθητικού πληθυσμού, δημιουργώντας ευκαιρίες επιτυχίας για όλους. Ωστόσο, η πολυεπίπεδη και διαρκώς αυξανόμενη ετερογένεια των σχολικών τάξεων καθιστά το εκπαιδευτικό έργο ολοένα και πιο πολύπλοκο και απαιτητικό. Οι πολύπλευρες ανάγκες των μαθητών διαμορφώνουν ένα πολυδιάστατο μαθησιακό περιβάλλον, που έρχεται σε αντίθεση με τη σημερινή, παραδοσιακή ομοιομορφία της διδασκαλίας (Βαλιαντή, 2015). Αυτός είναι και ο λόγος που τα τελευταία χρόνια η παιδαγωγική προσέγγιση της διαφοροποιημένης διδασκαλίας βρίσκεται στο επίκεντρο του διεθνούς ερευνητικού ενδιαφέροντος. Η φιλοσοφία της έγκειται στην αναγνώριση της μοναδικότητας κάθε μαθητή, ενώ οι δυνατότητες εφαρμογής της υπηρετούν το αίτημα για ισότητα στις εκπαιδευτικές ευκαιρίες σε τάξεις μικτής ικανότητας (Grierson & Woloshyn, 2013· Βαλιαντή & Κουτσελίνη, 2008). Ισότητα, όχι με την έννοια της παροχής ίδιων ευκαιριών σε όλους, όπως πρεσβεύει η παραδοσιακή προσέγγιση, αλλά με την έννοια της παροχής των ευκαιριών που έχει πραγματικά ανάγκη ο κάθε μαθητής για την ανάπτυξη και την εξέλιξή του (Suprayogi, Vackle & Godwin, 2017). Ωστόσο, παρά την παιδαγωγική της αξία, η εφαρμογή της διαφοροποιημένης διδασκαλίας δεν είναι ιδιαίτερα συχνή, κυρίως λόγω του περιορισμένου διδακτικού χρόνου, οδηγώντας σε μια εξισωτική προσέγγιση στο επίπεδο του «μέσου μαθητή» (Willis & Mann, 2000· Tomlinson, 2000). Η προσέγγιση Fliperentiation αποτελεί μια καινοτόμο μορφή μικτής μάθησης που συνδυάζει το μοντέλο της ανεστραμμένης τάξης με την προσέγγιση της διαφοροποιημένης διδασκαλίας. Αξιοποιώντας τις δυνατότητες των νέων τεχνολογιών, συνθέτει ένα ευέλικτο διδακτικό πλαίσιο που επιτρέπει ένα μέρος της διδασκαλίας να λαμβάνει χώρα έξω από τη σχολική αίθουσα. Με τον τρόπο αυτό, ο διδακτικός χρόνος διευρύνεται και αξιοποιείται σε δραστηριότητες που είναι σχεδιασμένες με βάση τις ανάγκες και τις δυνατότητες κάθε μαθητή (Hirsch, 2014). Η παρούσα έρευνα εστιάζει στην εφαρμογή της προσέγγισης Fliperentiation στο μάθημα της Γεωγραφίας στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση, με στόχο τη διερεύνηση της αποτελεσματικότητάς της ως προς την ανάπτυξη ενός περισσότερο ενεργητικού και συμμετοχικού μαθησιακού περιβάλλοντος. Ειδικότερα, εξετάζεται κατά πόσο ο συνδυασμός της ανεστραμμένης τάξης με τη διαφοροποιημένη διδασκαλία μπορεί να ενισχύσει την εμπλοκή των μαθητών στη μαθησιακή διαδικασία, να ενδυναμώσει τα μαθησιακά τους κίνητρα και να συμβάλλει στη δημιουργία θετικών μαθησιακών εμπειριών. Παράλληλα, εξετάζονται οι απόψεις των μαθητών και των γονέων σχετικά με τη νέα προσέγγιση, με στόχο την ενίσχυση του αναστοχασμού των εκπαιδευτικών ως προς τον τρόπο διδασκαλίας του μαθήματος της Γεωγραφίας και την αξιοποίηση των ψηφιακών εργαλείων στην εκπαιδευτική πράξη. Διεξήχθη έρευνα δράσης, αφετηρία της οποίας αποτέλεσε η προβληματική διαχείρισης του διδακτικού χρόνου, εξασφαλίζοντας παράλληλα συνθήκες διαφοροποιημένης διδασκαλίας. Η έρευνα διήρκησε ένα σχολικό έτος και ακολούθησε μικτή μεθοδολογική προσέγγιση με συλλογή ποιοτικών και ποσοτικών δεδομένων. Το δείγμα της έρευνας αποτέλεσαν 36 μαθητές της Ε’ τάξης από δύο δημοτικά σχολεία της Περιφερειακής Ενότητας Σερρών, καθώς και 14 γονείς. Στην πειραματική ομάδα (18 μαθητές) εφαρμόστηκε η προσέγγιση Fliperentiation από την ερευνήτρια-εκπαιδευτικό, ενώ η ομάδα ελέγχου (18 μαθητές) διδάχθηκε το ίδιο περιεχόμενο με τον παραδοσιακό τρόπο διδασκαλίας από την εκπαιδευτικό της τάξης. Για τις ανάγκες της εκπαιδευτικής παρέμβασης σχεδιάστηκε και δημιουργήθηκε κατάλληλο εκπαιδευτικό υλικό για τη διδασκαλία 15 κεφαλαίων του μαθήματος της Γεωγραφίας. Το υλικό περιλάμβανε διαδραστικά βίντεο, οδηγούς μελέτης, διαδικτυακές ασκήσεις και εκπαιδευτικά παιχνίδια στο περιβάλλον της ψηφιακής εκπαιδευτικής πλατφόρμας «e-me». Ο σχεδιασμός του βασίστηκε στις στρατηγικές του μοντέλου ARCS του Keller (1987), το οποίο αποτελεί μια θεωρία τεσσάρων διαστάσεων (Προσοχή, Συνάφεια, Αυτοπεποίθηση, Ικανοποίηση) που μετρούν τα επίπεδα των μαθησιακών κινήτρων. Παράλληλα, για τις ανάγκες της δια ζώσης διδασκαλίας, αναπτύχθηκαν ομοδοσυνεργατικές δραστηριότητες και αντίστοιχα φύλλα εργασίας. Τα ποσοτικά δεδομένα συλλέχθηκαν μέσω ερωτηματολογίων και ρουμπρικών αξιολόγησης, ενώ τα ποιοτικά δεδομένα αντλήθηκαν από συνεντεύξεις, παρατήρηση και γραπτές αναφορές των συμμετεχόντων. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι η προσέγγιση Fliperentiation έτυχε ιδιαίτερα θετικής αποδοχής τόσο από τους μαθητές, όσο και από τους γονείς. Ο συνδυασμός της ανεστραμμένης τάξης με τη διαφοροποιημένη διδασκαλία συνέβαλε στην ενίσχυση της ενεργητικής συμμετοχής των μαθητών στη μαθησιακή διαδικασία, στην ανάπτυξη των επικοινωνιακών και συνεργατικών τους δεξιοτήτων και στην καλλιέργεια της αυτονομίας τους. Ακόμα, παρατηρήθηκε σημαντική αύξηση στα κίνητρα μάθησης σε όλες τις διαστάσεις του μοντέλου ARCS, ενώ η μεγαλύτερη βελτίωση παρατηρήθηκε στην Αυτοπεποίθηση και την Ικανοποίηση των μαθητών. Μαθητές και γονείς αναγνώρισαν τη δυνατότητα αυξημένης αυτορρύθμισης της μαθησιακής πορείας, εκφράζοντας υψηλά επίπεδα ικανοποίησης και σαφή επιθυμία για ευρύτερη εφαρμογή της προσέγγισης και σε άλλα γνωστικά αντικείμενα.