Promoting education for sustainability in science education: the role of actor-network theory-informed projects in enhancing students' critical sustainability consciousness
Summary
No summary yet. VIRAT can read this paper and write a plain-language summary of its aim, methods, key findings and limitations.
Summarise with VIRAT Free to try with your Science Catalogs account.Abstract
Η Εκπαίδευση των Φυσικών Επιστημών έχει διαμορφωθεί σε συνάρτηση με την εξέλιξη των τεχνοεπιστημών και τη δυναμική διασύνδεσή τους με κοινωνικούς, οικονομικούς και περιβαλλοντικούς παράγοντες. Αυτή η εξέλιξη έχει ιστορικά πάρει τη μορφή της αλληλεπίδρασης μεταξύ δύο πόλων: o πρώτος επικεντρώνει αποκλειστικά στη διδασκαλία επιστημονικών εννοιών και θεωριών (Vision I) και ο δεύτερος επιχειρεί τη σύνδεση της Εκπαίδευσης των Φυσικών Eπιστημών με την καθημερινότητα (Vision II). Σε μία ιστορική συγκυρία, όπου η εξέλιξη της Eπιστήμης και της Τεχνολογίας εμπεριέχει τεράστιες προκλήσεις για την ανθρωπότητα, αυτό το οποίο αποτελεί κυρίαρχη πρακτική στη διδασκαλία των Φυσικών Επιστημών είναι η υιοθέτηση της οπτικής του πρώτου πόλου, αποκλείοντας την ενασχόληση με αειφορικά ζητήματα. Από την άλλη μεριά, εναλλακτικά παιδαγωγικά πλαίσια που υιοθετούν την οπτική του δεύτερου πόλου, εμπεριέχουν αποπολιτικοποιημένες θεωρήσεις, οι οποίες αποκρύπτουν την επίδραση των σχέσεων εξουσίας στη διαμόρφωση της τεχνοεπιστήμης και πιο συγκεκριμένα την επιρροή που έχουν κοινωνικο-οικονομικά ισχυρές ομάδες. Με αυτό τον τρόπο συμβάλλουν στη δημιουργία ωραιοποιημένων εικόνων για τεχνολογικά προϊόντα, υπηρεσίες και σχετικές καριέρες, αποκρύπτοντας τα προβληματικά στοιχεία που εμπεριέχουν. Παρόλα αυτά, υπάρχει ένας τρίτος πόλος που περιλαμβάνει κριτικά/μετασχηματιστικά πλαίσια της Εκπαίδευσης των Φυσικών Επιστημών (Vision III). Αυτά έχουν ιστορικά επηρεαστεί από την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση και έχουν τη δυνατότητα να συνεισφέρουν στην προώθηση του οράματος της Εκπαίδευσης για την Αειφορία. Ο σκοπός της παρούσας διδακτορικής διατριβής είναι η διερεύνηση του τρόπου με τον οποίο μπορεί να προωθηθεί η αειφορία στη δευτεροβάθμια Εκπαίδευση των Φυσικών Επιστημών. Για να επιτευχθεί αυτό, επιλέχθηκε η εστίαση σε παιδαγωγικά πλαίσια αναφοράς του τρίτου πόλου και πιο συγκεκριμένα αυτών που χρησιμοποιούν τη θεωρία Δραστών-Δικτύου. Η θεωρία Δραστών-Δικτύου δημιουργήθηκε τη δεκαετία του 80’ με σκοπό την ανάλυση των πολύπλοκων σχέσεων μεταξύ παραγόντων που συνθέτουν προϊόντα/υπηρεσίες της τεχνοεπιστήμης, μέσα από την προσέγγισή τους ως δίκτυα παραγόντων που έχουν μία απτή επίδραση. Η εφαρμογή της θεωρίας Δραστών-Δικτύου στην Εκπαίδευση των Φυσικών Επιστημών έχει σημαντικά οφέλη καθώς βοηθάει από την μία να εμβαθύνουμε σε έννοιες των Φυσικών Επιστημών, ενώ από την άλλη συντελεί στην επίτευξη των στόχων της Εκπαίδευσης για την Αειφορία. Για παράδειγμα, η θεωρία Δραστών-Δικτύου διαφωτίζει τις σχέσεις μεταξύ βιοτικών και αβιοτικών στοιχείων δίνοντας φωνή σε όλους τους δρώντες, καθιστά ορατές οπτικές των τεχνοεπιστημών που κατά κανόνα είναι αντικείμενο διαχείρισης μόνο από ειδικούς και επικεντρώνει στις τεχνοεπιστημες ως αποτέλεσμα πολλαπλών σχέσεων εξουσίας παρά ως ουδέτερες - και μη ενταγμένες σε ένα πλαίσιο - οντότητες. Πιο συγκεκριμένα, στο πλαίσιο της διδακτορικής διατριβής εφαρμόστηκε το παιδαγωγικό πλαίσιο STEPWISE (Science and Technology Education Promoting Wellbeing for Individuals, Societies and Environments), το οποίο ενσωματώνει αρχές της θεωρίας Δραστών-Δικτύου ως μέρος της διεξαγωγής πρότζεκτ που εστιάζουν σε κοινωνικο-επιστημονικά ζητήματα. Το STEPWISE προσαρμόστηκε στην αειφορία μέσα από την τροποποίηση μίας βασικής στρατηγικής του, τον σχεδιασμό χαρτών Δραστών-Δικτύου. Ειδικότερα, ως υπόβαθρο για τον σχεδιασμό χαρτών Δραστών-Δικτύου χρησιμοποιήθηκε το τριπλό διάγραμμα Βεν της αειφορίας, το οποίο αναδεικνύει τη λειτουργία των δραστών στο πλαίσιο των διαστάσεών της. Για την αποτύπωση του αντίκτυπου της διδακτικής προσέγγισης χρησιμοποιήθηκε η έννοια της Αειφορικής Συνείδησης, η οποία αναφέρεται στις γνώσεις, τις στάσεις και τις συμπεριφορές ενός ατόμου σε σχέση με τη βιώσιμη ανάπτυξη, στο πλαίσιο των κοινωνικών, οικονομικών και περιβαλλοντικών της διαστάσεων. Δεδομένου ότι η Αειφορική Συνείδηση έχει αποτυπωθεί στη σχετική βιβλιογραφία κυρίως μέσω ποσοτικών μοντέλων, στο πλαίσιο της παρούσας εργασίας εισάγεται η έννοια της Κριτικής Αειφορικής Συνείδησης. Η έννοια αυτή συνιστά μια ποιοτική οπτική, προσαρμοσμένη στο θεωρητικό πλαίσιο της κριτικής θεωρίας και της Θεωρίας Δραστών-Δικτύου, και εμπλουτισμένη με τα στοιχεία της κριτικής σκέψης, της συστημικής σκέψης και της ικανότητας δράσης. Το βασικό ερευνητικό ερώτημα είναι: με πιό τρόπο συνεισφέρει η διεξαγωγή πρότζεκτ που ενσωματώνουν τη θεωρία Δραστών-Δικτύου στην ανάπτυξη της κριτική αειφορική συνείδηση των μαθητών γυμνασίου στο πλαίσιο της διδασκαλίας φυσικών επιστημών μέσα από κοινωνικο-επιστημονικά ζήτήματα; Το ερευνητικό ερώτημα διερευνήθηκε χρησιμοποιώντας κριτική έρευνα παρέμβασης με στοιχεία έρευνας δράσης. Η έρευνα έλαβε χώρα το σχολικό έτος 2020-2021 σε μία τάξη φυσικών επιστημών μαθητών/τριών 13-14 χρονών - αποτελούμενη από οχτώ αγόρια και εννιά κορίτσια – σε ένα Βρετανικό σχολείο της Αθήνας. Κατά τη διάρκειά της, συλλέχθηκαν ποιοτικά δεδομένα, όπως συνεντεύξεις και χάρτες Δραστών-Δικτύου, τα οποία αναλύθηκαν αντίστοιχα με θεματική ανάλυση και μέσα από χρήση νέων κριτηρίων εμπνευσμένων από την ανάλυση εννοιολογικών χαρτών. Πιο συγκεκριμένα, για να αναλυθούν οι χάρτες κατασκευάστηκε και προτείνεται ως αναλυτικό εργαλείο μία ρούμπρικα αξιολόγησης προσαρμοσμένη στη δομή και το θεωρητικό πλαίσιο των χαρτών Δραστών-Δικτύου. Όσον αφορά τα αποτελέσματα, η εργασία παρουσιάζει δεδομένα που δείχνουν εξέλιξη της κριτικής αειφορικής συνείδησης των μαθητευόμενων ατόμων με αναφορές στο αειφορικό γνωρίζειν, στις στάσεις και συμπεριφορές καθώς και στην κριτική σκέψη, τη συστημική σκέψη και την ικανότητα δράσης. Κάποια στοιχεία αυτής της εξέλιξης είναι: η ολιστική κατανόηση επιστημονικών εννοιών στα πλαίσια κοινωνικο-επιστημονικών ζητημάτων, η βελτιωμένη ανάλυση δρώντων μέσα από τις διαστάσεις της αειφορίας, η αντίληψη κοινωνικο-επιστημονικών ζητημάτων ως μέρος κοινωνικο-οικονομικών αντιθέσεων, η προώθηση στάσεων που ξεπερνούν μία τυπική ανθρωποκεντρικότητα, η ενδυνάμωση και η προώθηση μαθητικών δράσεων ευαισθητοποίησης. Παράλληλα όμως αναδείχθηκε και η ανθεκτικότητα που φαίνεται να έχουν ατομικιστικές λογικές όσον αφορά στην επίλυση προβληματικών καταστάσεων. Επιπλέον, εξάγονται συμπεράσματα για τη χρήση των χαρτών Δραστών-Δικτύου ως στρατηγική που μπορεί να συμβάλει στην προώθηση της Κριτικής Αειφορικής Συνείδησης. Μέσα από τη χρήση της ρούμπρικας αξιολόγησης έγινε σύγκριση των χαρτών που δημιούργησαν οι μαθητές/μαθήτριες κατά τη διάρκεια της χρονιάς και αναδείχθηκαν δυνατότητες και περιθώρια βελτίωσης της στρατηγικής. Ειδικότερα, υπάρχουν δεδομένα που δείχνουν βελτιωμένη χρήση των χαρτών Δραστών-Δικτύου, όπως η περισσότερο ολιστική απεικόνιση κοινωνικο-επιστημονικών ζητημάτων, ο εμπλουτισμός του περιεχομένου των χαρτών με περισσότερη ισoρροπημένη αναφορά σε βιοτικούς και αβιοτικούς δράστες, και μια πιο πολυδιάστατη αναπαράσταση σχέσεων μεταξύ δραστών με βάση τους τρεις κύκλους του διαγράμματος Βεν. Επίσης, αναδείχθηκαν τρόποι με τους οποίους η διαδικασία της στρατηγικής συνείσφερε στην καλύτερη κατανόηση της αειφορίας. Ταυτόχρονα, εντοπίστηκαν περιορισμοί της εφαρμογής χαρτών Δραστών-Δικτύου, όπως οι δυσκολίες που αντιμετώπισαν οι μαθητές/μαθήτριες ως προς την επαρκή περιγραφή συμμαχιών δραστών κοινωνικο-επιστημονικών ζητημάτων. Τέλος, στα πλαίσια της διδακτορικής διατριβής γίνονται προτάσεις για τον τρόπο με τον οποίο μπορεί να διευκολυνθεί η διαδικασία διεξαγωγής πρότζεκτ που ενσωματώνουν τη θεωρία Δραστών-Δικτύου. Αυτές εμπεριέχουν στρατηγικές απλοποίησης σχετικών εννοιών όπως για παράδειγμα της αποσταθεροποίσης (depunctualisation), καθώς και τη δημιουργία εργαλείων που λειτουργούν ως διανοητικές σκαλωσιές, προσαρμοσμένα στις διαφορετικές φάσεις των πρότζεκτ σε σχέση με κοινωνικο-επιστημονικά ζητήματα.
Fields of Study & Subjects
Science Education and Pedagogy
Environmental and sustainability education
Sustainability in Higher Education
Publication details
- Publication date
- 1 February 2026
- Language
- EL
- Document type
- Thesis