Δομισμός: γλώσσα, αιτιότητα, υποκείμενο

View at publisher Summarise with VIRAT
Authors: Βασίλειος Γεωργακούδης
Cited by: 0

Summary

No summary yet. VIRAT can read this paper and write a plain-language summary of its aim, methods, key findings and limitations.

Summarise with VIRAT Free to try with your Science Catalogs account.

Abstract

Η ανά χείρας έρευνα εκκινεί από το έργο του θεμελιωτή του δομισμού Ferdinand de Saussure και της Σχολής της Γενεύης την οποία ο ίδιος ίδρυσε. Η εξέταση της ορθόδοξης διδασκαλίας του γλωσσολογικού δομισμού είναι ιδιαίτερα σημαντική, διότι έτσι θα διαπιστωθούν οι όποιες παρεκκλίσεις, μετατοπίσεις και αναθεωρήσεις έλαβαν χώρα όχι μόνο κατά τη μεταφορά του μοντέλου σε άλλα πεδία, αλλά και ανάμεσα στις σχολές της γλωσσολογίας τις οποίες μπορούμε να ονομάσουμε δομιστικές και η εξέταση των οποίων συμπεριλαμβάνεται συνακολούθως. Διαμέσου της εναρκτήριας θεώρησης της δομικής αιτιότητας, όπως αυτή θεωρείται στο πλαίσιο της γλώσσας-συστήματος σε αναφορά με το ομιλούν υποκείμενο, αναδεικνύονται οι συναφείς ντετερμινιστικοί καθορισμοί της γλώσσας και η παθητική εγγραφή των υποκειμένων σε αυτήν. Το ορθόδοξο δόγμα και οι αποκλίσεις που σημειώνονται σε κάποιες από τις γλωσσολογικές σχολές συνεξετάζονται, ώστε να επισημανθούν κατόπιν τα σημαντικά δάνεια και η συμβολή προς τον ανθρωπολογικό δομισμό. Το έργο του Claude Lévi-Strauss που εξετάζεται ακολούθως αποτελεί μια απόπειρα εφαρμογής ενός πολυσυλλεκτικού γλωσσολογικού δομισμού στη μελέτη φαινομένων άλλης τάξης, η οποία ομολογουμένως παραβιάζει τις προθέσεις του Saussure και τις δυνατότητες της γλώσσας. Η λεβιστροσιανή επιστημολογική ομογενοποίηση χαρακτηρίζεται ως ένα αυστηρό φορμαλιστικό μοντέλο με υψηλό επίπεδο τυποποίησης, καθώς συνδυάζει στοιχεία από διάφορες σχολές γλωσσολογίας, ανθρωπολογίας, κοινωνιολογίας, μαθηματικών και κυβερνητικής καθιστώντας έτσι δυνατή μία αλλαγή παραδείγματος στη φιλοσοφία με την έκπτωση του υπαρξισμού του Jean-Paul Sartre ως κυρίαρχου ρεύματος. Η πραγμάτευση του θετικιστικού μοντέλου δομισμού του Lévi-Strauss κρίνεται απαραίτητη, διότι μέσω αυτού επιχειρείται μία αυστηρή εννοιολόγηση της δομικής αιτιότητας, η οποία οδηγεί μετά την πτώση του υποκειμενισμού του υπαρξισμού στην σχεδόν ολοκληρωτική ακύρωση της έννοιας του υποκειμένου. Η ακόλουθη εξέταση του πρώιμου έργου του Louis Althusser στηρίζεται σε μια προσπάθεια εντοπισμού, παρά την ομοιότητα της ορολογίας που χρησιμοποιείται, της όποιας διαφορετικής εννόησης των αιτιακών δομικών σχέσεων και της πιθανής εξεύρεσης της έννοιας του υποκειμένου, εξεταζόμενου υπό το πρίσμα της πολιτικής πρακτικής ή, διαφορετικά, της ενεργητικής του παρουσίας. Σκοπός της προσπάθειας εντοπισμού κάθε διαφορετικής εννόησης είναι η ανάδειξη ενδεχόμενων μετατοπίσεων και αλλαγών στο καθεστώς της δομικής κανονιστικότητας μέσα από τα σύνθετα σχήματα καθορισμού, τα οποία παρατηρούνται στην υλιστική διαλεκτική του έργου αυτού. Ήδη με το πρώιμο έργο του Althusser, μέσω μιας σπινοζιστικής ερμηνείας ή ανάγνωσης του μαρξισμού που επιχειρείται, το πρόβλημα του εκλιπόντος υποκειμένου επιχειρείται να απαντηθεί μέσω της συμπερίληψης της αυτενέργειας των υποκειμένων, η οποία μαρτυρείται από την πολιτική τους πρακτική, στο σύνθετο δομικό παιχνίδι των καθορισμών του όλου και η οποία πολιτική πρακτική σε συνέργεια, αλλά και συνάφεια, με άλλους παράγοντες και δομικές διαδικασίες, όπως η εμμενής δομική αιτιότητα, μπορεί να οδηγήσει σε δομική ανασυγκρότηση ή ανατροπή. Τέλος, η πραγμάτευση των τυπικά λογικών κριτηρίων αναγνώρισης του δομισμού, που θέτει ο Deleuze, αφορά μια εκ μέρους μας ολική επισκόπηση των «δομισμών» που μελετήσαμε. Η διερευνητική εφαρμογή των τιθέμενων κριτηρίων, τα οποία δεν αντιμετωπίζονται εξαρχής ως δόκιμα, αποβλέπει στην ακροτελεύτια απόφανση της ενότητας του δομισμού ή όχι. Η εγκυρότητά τους συνεξετάζεται ταυτόχρονα με την εφαρμογή τους στους εκάστοτε τομείς, έτσι ώστε το πρόβλημα την αιτιότητας και του ρόλου των υποκειμένων να αναδειχθεί στις διάφορες εκδοχές του, καθώς από το θέμα της έκλειψης του υποκειμένου και της σχετικής ανελευθερίας του μεταβαίνουμε σταδιακά σε έναν «άγριο» υποκειμενισμό. Από τον μεταπολεμικό υποκειμενισμό του υπαρξισμού και της φαινομενολογίας περνάμε στην δομιστική έκπτωση του υποκειμένου και τον ετεροκαθορισμό του των δεκαετιών ’50-’60 έως ότου τα υποκείμενα επανέρχονται εκδικητικά μέσα από την έκλειψη τους, δηλαδή από το ίδιο το θεωρητικό ρεύμα που τα απαξίωσε ως τέτοια, τον δομισμό.

Fields of Study & Subjects

Historical Linguistics and Language Studies Syntax Semantics Linguistic Variation Linguistics and Language Studies

Publication details

Publication date
1 March 2026
Language
EL
Document type
Thesis