Ecology and conservation of mountainous Orthoptera communities, with emphasis on endemic and threatened species (Greece)
Summary
No summary yet. VIRAT can read this paper and write a plain-language summary of its aim, methods, key findings and limitations.
Summarise with VIRAT Free to try with your Science Catalogs account.Abstract
Τα Ορθόπτερα αποτελούν μια οικολογικά σημαντική ομάδα εντόμων, που διαδραματίζουν καίριο ρόλο στα τροφικά πλέγματα και λειτουργούν ως δείκτες ποιότητας οικοτόπων. Η Ελλάδα συγκαταλέγεται στα σημαντικότερα ευρωπαϊκά κέντρα ποικιλότητας των Ορθοπτέρων, φιλοξενώντας σχεδόν 400 είδη, εκ των οποίων περισσότερο από το ένα τρίτο είναι ενδημικά ή απειλούμενα. Παρ’ όλα αυτά, η πανίδα αυτή παραμένει ελλιπώς μελετημένη, ιδιαίτερα στα ορεινά οικοσυστήματα που λειτουργούν ως καταφύγια για πολλά είδη περιορισμένης εξάπλωσης. Η παρούσα διδακτορική διατριβή διερευνά την οικολογία, την κατανομή και τη διατήρηση των Ορθοπτέρων στα ορεινά οικοσυστήματα της Ελλάδας, με έμφαση σε δύο απειλούμενα και ενδημικά γένη, τα Parnassiana και Oropodisma. Μέσω της συνδυαστικής προσέγγισης εκτεταμένης δειγματοληψίας πεδίου, οικολογικής μοντελοποίησης και χωρικών αναλύσεων, η εργασία αυτή συμβάλλει στην κατανόηση των παραγόντων που διαμορφώνουν τη βιοποικιλότητα των ορεινών Ορθοπτέρων και παρέχει συγκεκριμένες κατευθύνσεις διατήρησης για ενδημικά και απειλούμενα είδη υπό τις συνθήκες της συνεχιζόμενης παγκόσμιας αλλαγής .Για τη θεμελίωση μιας βάσης αναφοράς σε επίπεδο κοινοτήτων, αρχικά εξετάστηκαν τα πρότυπα ποικιλότητας των κοινοτήτων Ορθοπτέρων και οι οικολογικοί μηχανισμοί που τα διαμορφώνουν σε πέντε τύπους οικοτόπων στο όρος Μιτσικέλι, περιοχή του δικτύου Natura 2000 στη βορειοδυτική Ελλάδα. Σε 30 δειγματοληπτικές επιφάνειες καταγράφηκαν 34 είδη, μεταξύ των οποίων και το Paracaloptenus caloptenoides, είδος ευρωπαϊκού ενδιαφέροντος διατήρησης. Τα ανοίγματα των δασών οξιάς–ελάτης και τα αγροτικά τοπία εμφάνισαν τη μεγαλύτερη ποικιλότητα, ενώ τα ορεινά λιβάδια χαμηλότερο πλούτο ειδών αλλά μεγαλύτερη αφθονία. Το ύψος της βλάστησης, η κάλυψη ξυλώδους βλάστησης και η κάλυψη γυμνού εδάφους αναδείχθηκαν ως οι τρεις κύριοι περιβαλλοντικοί παράγοντες που διαμορφώνουν τα πρότυπα ποικιλότητας, εξηγώντας από κοινού πάνω από το ήμισυ της παρατηρούμενης διακύμανσης. Η β-ποικιλότητα μεταξύ οικοτόπων ήταν υψηλή (δείκτης Bray–Curtis 0,45), με την αντικατάσταση ειδών να κυριαρχεί στους περισσότερους οικοτόπους, ενώ η εμφώλευση επικρατούσε στα λιβάδια και τα θερμόφιλα δάση. Τα ευρήματα αυτά υπογραμμίζουν ότι τόσο τα παραδοσιακά συστήματα βόσκησης όσο και η ετερογένεια του τοπίου είναι καθοριστικά για τη διατήρηση υψηλής ποικιλότητας Ορθοπτέρων στις ορεινές περιοχές. Συνεπώς, οι δράσεις διατήρησης θα πρέπει να επικεντρωθούν στη διατήρηση ετερογενών, μέτρια βοσκούμενων οικοτόπων και στην αποκατάσταση υπερβοσκημένων λιβαδιών. Βασιζόμενη σε αυτή τη θεμελίωση, η έρευνα επικεντρώθηκε στη συνέχεια στην οικολογία και διατήρηση δύο στενά ενδημικών και απειλούμενων ορεινών Ορθοπτέρων: Parnassiana parnassica και Oropodisma parnassica. Επιτόπιες δειγματοληψίες σε 103 θέσεις στα όρη Παρνασσός και Ελικώνας έδειξαν ότι και τα δύο είδη περιορίζονται σε μεγάλα υψόμετρα (1.527–2.320 m), καταλαμβάνοντας δύο απομονωμένους πληθυσμούς με εξαιρετικά περιορισμένη γεωγραφική εξάπλωση. Τα μοντέλα κατανομής ειδών (SDMs) ανέδειξαν την κλίση, τη τοπογραφική θέση, το ετήσιο θερμοκρασιακό εύρος και τη φυτοκάλυψη (πρασινότητα) ως βασικούς προγνωστικούς παράγοντες καταλληλότητας ενδιαιτήματος, ενώ η ανάλυση συνδεσιμότητας αποκάλυψε αντιθετικά πρότυπα τοπίου: το P. parnassica απαντά σε λίγες, μεγάλες και καλά συνδεδεμένες κηλίδες, ενώ το O. parnassica σε πολυάριθμες, μικρότερες και κατακερματισμένες. Τα γενικευμένα γραμμικά μοντέλα (GLMs) έδειξαν ότι η πυκνότητα πληθυσμού του P. parnassica μειώνεται με την αύξηση του ύψους της βλάστησης, ενώ η πυκνότητα του O. parnassica αυξάνεται με το υψόμετρο. Οι κυριότερες απειλές περιλαμβάνουν την απώλεια γης (land take), τις πυρκαγιές και την κλιματική θέρμανση, ενώ η ήπια βόσκηση έχει ευεργετική επίδραση διατηρώντας ανοικτά ενδιαιτήματα. Και τα δύο είδη αξιολογήθηκαν ως Κινδυνεύοντα (Endangered) σύμφωνα με τα κριτήρια της IUCN, και προτάθηκαν στοχευμένα μέτρα για την προστασία των πληθυσμών τους. Επεκτείνοντας την ανάλυση σε ευρύτερη βιογεωγραφική κλίμακα, αξιολογήθηκαν η κατανομή και οι προτιμήσεις ενδιαιτήματος πέντε ειδών των γενών Parnassiana και Oropodisma στην κεντρική Ελλάδα. Από δειγματοληψίες σε 174 θέσεις σε επτά ορεινούς όγκους (2021–2024), προέκυψε ότι και τα δύο γένη συνδέονται ισχυρά με υψόμετρα άνω των 1.500 m, αν και παρουσιάζουν ειδικές μικροενδιαιτηματικές προτιμήσεις. Τα είδη του Parnassiana προτιμούν μέτριες κλίσεις με πυκνή θαμνώδη βλάστηση, ενώ τα είδη του Oropodisma ευνοούν πετρώδη υποστρώματα και σχετικά μεγαλύτερη φυτοκάλυψη. Ο δείκτης NDVI και η δυνητική εξατμισοδιαπνοή αναδείχθηκαν ως οι σημαντικότεροι περιβαλλοντικοί παράγοντες κατανομής, ενώ το υψόμετρο επηρέασε έντονα τις πληθυσμιακές πυκνότητες, ιδιαίτερα για το Parnassiana, με μέγιστες τιμές κοντά στα 2.200 m. Οι εκτιμώμενες συνολικές εκτάσεις κατάλληλου ενδιαιτήματος ήταν ανησυχητικά μικρές, υπογραμμίζοντας την ευαλωτότητα των ειδών. Τα αποτελέσματα αυτά αναδεικνύουν τη μοναδική σημασία των οικοσυστημάτων μεγάλου υψομέτρου, τα οποία φιλοξενούν μικρούς, εξειδικευμένους και χωρικά απομονωμένους πληθυσμούς. Δεδομένων των αυξανόμενων ανθρωπογενών πιέσεων στα ελληνικά βουνά, η διατριβή αξιολόγησε επίσης τις επιπτώσεις της ανάπτυξης ανανεώσιμων πηγών ενέργειας στα ενδημικά Ορθόπτερα. Μέσω γεωχωρικών και αναλύσεων συνδεσιμότητας, ποσοτικοποιήθηκαν οι επιπτώσεις των αιολικών σταθμών σε τρία παγκοσμίως απειλούμενα είδη: Parnassiana tymphrestos, Parnassiana coracis και Oropodisma willemsei. Τα αποτελέσματα έδειξαν συνολική απώλεια ενδιαιτήματος από 4,3% έως 9,1%, αλλά πολύ μεγαλύτερες τοπικές μειώσεις κατάλληλων ορεινών εκτάσεων (11–49%), με μείωση της συνδεσιμότητας έως και 99%. Σε ορισμένες περιοχές, όπως το όρος Οξιά, διαπιστώνεται άμεσος κίνδυνος εξαφάνισης. Σήμερα, το 62% της κατανομής των απειλούμενων Ορθοπτέρων της Ελλάδας επικαλύπτεται ήδη με υποδομές ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, ποσοστό που αναμένεται να προσεγγίσει το 80% με την ανάπτυξη νέων έργων. Τα βουνά και τα νησιά, βασικά κέντρα ενδημισμού, πλήττονται δυσανάλογα, φιλοξενώντας το μεγαλύτερο μέρος των σχεδιαζόμενων εγκαταστάσεων. Για την αντιμετώπιση του προβλήματος, αναπτύχθηκε ένα σενάριο βιώσιμου χωρικού σχεδιασμού που αποκλείει περιοχές Natura 2000, ζώνες χαμηλού κατακερματισμού και εκτεταμένες περιοχές χωρίς δρόμους (>5 km²). Το σενάριο αυτό καλύπτει και υπερβαίνει τον εθνικό στόχο για τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας έως το 2050, ενώ ταυτόχρονα διασφαλίζει πλήρως τα ενδιαιτήματα των τριών ειδών-στόχων και μειώνει την επικάλυψη με τη βιοποικιλότητα κατά 0,9%. Τα ευρήματα αποδεικνύουν ότι ο σχεδιασμός ανανεώσιμων πηγών ενέργειας που ενσωματώνει τη βιοποικιλότητα είναι εφικτός και απαραίτητος για την ισορροπία μεταξύ μετριασμού της κλιματικής αλλαγής και διατήρησης των ειδών. Τέλος, ενσωματώθηκαν προβολές κλίματος και χρήσεων γης για την πρόβλεψη των μελλοντικών μεταβολών στην κατανομή επτά ειδών των γενών Parnassiana και Oropodisma υπό σενάρια συνδυασμένης παγκόσμιας αλλαγής. Συνδυάζοντας δυναμικές αλλαγές κάλυψης γης με κλιματικά σενάρια CMIP6, αναδείχθηκαν ισχυρές συνεργιστικές επιπτώσεις: τα στενά ενδημικά είδη (P. coracis, P. gionica) προβλέπεται να χάσουν ολόκληρη την κατανομή τους, ενώ το O. willemsei, με ευρύτερη εξάπλωση, εμφανίζεται ελαφρώς πιο ανθεκτικό. Σε όλα τα είδη, ο αριθμός των μηνών με μέση θερμοκρασία άνω των 10 °C ήταν η σημαντικότερη κλιματική μεταβλητή, ενώ η κάλυψη θάμνων αποτέλεσε τον κυρίαρχο παράγοντα χρήσεων γης. Όλα τα είδη προβλέπεται να χάσουν τα μεσαία υψόμετρα των κατάλληλων ενδιαιτημάτων τους, αντανακλώντας τη σταδιακή θερμική απομόνωση των πληθυσμών στις κορυφές. Οι κύριες μελλοντικές απειλές περιλαμβάνουν την απώλεια γης λόγω αιολικών εγκαταστάσεων και τη δάσωση λόγω εγκατάλειψης γης. Τα αποτελέσματα τονίζουν ότι η διατήρηση ανοικτών λιβαδιών και θαμνώνων μέσω ελεγχόμενης βόσκησης και η αποτροπή της ανάπτυξης ανανεώσιμων πηγών ενέργειας σε περιοχές-καταφύγια αποτελούν άμεσες προτεραιότητες διατήρησης για τα ορεινά Ορθόπτερα. Συνολικά, η διατριβή αυτή παρέχει την πρώτη ολοκληρωμένη οικολογική, βιογεωγραφική και διαχειριστική αποτίμηση των ενδημικών γενών Parnassiana και Oropodisma στην Ελλάδα, συνδυάζοντας δεδομένα πεδίου, στατιστική μοντελοποίηση και χωρικό σχεδιασμό. Αναδεικνύει τον κρίσιμο ρόλο των ορεινών λιβαδιών και θαμνώνων ως καταφυγίων για τα Ορθόπτερα, καταδεικνύει την ευαλωτότητα των στενά ενδημικών ειδών στην παγκόσμια αλλαγή και προτείνει εφαρμόσιμες στρατηγικές για τη συμφιλίωση της ανάπτυξης ανανεώσιμων πηγών ενέργειας με τη διατήρηση της βιοποικιλότητας. Με την ταυτόχρονη εστίαση σε οικολογικούς μηχανισμούς και πρακτικές λύσεις, η εργασία αυτή προσφέρει ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο για τη διατήρηση των ορεινών εντόμων σε μεσογειακά κέντρα βιοποικιλότητας.
Fields of Study & Subjects
Orthoptera Research and Taxonomy
Freshwater macroinvertebrate diversity and ecology
Mediterranean and Iberian flora and fauna
Publication details
- Publication date
- 1 February 2026
- Language
- EL
- Document type
- Thesis