Polskojęzyczni literaci naddźwińscy okresu międzypowstaniowego w syntezach historycznoliterackich

Na jogólniejsza definicja syntezy historycznoliterackiej sprowadza się do określenia jej jako gatunku służącego do uporządkowania wiedzy o dziejach literatury.Aspiracje twórców tej formy -choć wyższe niż autorów słowników -nie wykraczają jednak poza złudzenie, że uda się osiągnąć kompletność czy obiektywizm.Synteza jest bowiem, biorąc pod uwagę jej ścisłą definicję, projektem niemożliwym, bo fragmentarycznym i subiektywnym, "synteza symuluje przebieg większego fragmentu procesu historycznoliterackiego" (Kasztenna 1993: 107).Wielu dawniejszych historyków literatury 1 podejmowało zagadnienie teorii syntezy, przeważnie dochodząc do wniosków, które najbardziej precyzyjnie ujął wybitny literaturoznawca Henryk Markiewicz, praktyk w tym obszarze, autor m.in.kompendium poświęconemu okresowi pozytywizmu:[…] synteza historycznoliteracka jawi się nam jako konstrukcja ułomna -nie dająca się w pełni zrealizować ze względu na luki materiałowe, niepewna swego obiektywizmu w doborze i interpretacji dostępnego materiału, zdeformowana, jeśli nie subiektywizmem, to w każdym razie prezentyzmem, tylko hipotetyczna w wyjaśnianiu, zmagająca się z trudnościami opornej przez swą linearność materii językowej, skazana nieuchronnie na niejednorodność i niekonsekwencje, kompromisy i wybiegi.Świadomość tego wszystkiego nie powinna jednak wywoływać u historyka literatury kompleksu niższości -owa ułomność jest bowiem następstwem wyjątkowej trudności stojących przed nim zadań.Ale nie powinna także służyć pochopnemu uspokojeniu sumienia naukowego i wewnętrznemu przyzwoleniu na dowolności i nieścisłości, owszem - * Prof. dr hab., historyk literatury, kresoznawczyni, genealog, kierownik Zakładu Literatury XIX Wieku na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu Łódzkiego.