Osmanlı klasik mimarisinde yapısal biçimlenmenin Türkistan’a uzanan yazılmamış kuramı

Mimarlık tarihyazımında, Mimar Sinan’ın camilerinin Büyük Selçuklu ve Karahanlı mimarisine uzanan kökenleri sıklıkla plan düzleminde tartışılmıştır. Ancak bu çalışmalar, merkezi kubbeli planlamaya odaklansa da, yapısal özellikler ve kesit düzlemindeki incelemeler yetersiz kalmıştır. Bu çalışmada, söz konusu eksikliği gidermek ve köken tartışmalarına analitik bir perspektif sunmak amacıyla, Robert Hooke tarafından 17. yüzyılda ortaya konulan "zincir eğrisi kuramı" sayısal bir araç olarak kullanıldı. Araştırmada, Karahanlı dönemi ve Klasik Osmanlı dönemi yapıları bu kuram üzerinden ölçü ve miktara bağlı regresyon analiziyle karşılaştırıldı. Bulgular, Karahanlı yapılarının ahşap veya metal bileşenlere başvurmadan, içten-dıştan okunabilen "yalın" bir strüktürel bütünlük sergilediğini ve tasarımlarının zincir eğrisi modeline sezgisel olarak uyduğunu göstermektedir. Klasik Osmanlı döneminde ise, Sinan’ın camilerinde bu temel parabolik ve kademeli biçimlenmenin esas alındığı, ancak çekme elemanlarının (kenet ve gergi) kullanımı sayesinde daha büyük açıklıkların geçilerek daha zarif ve olgun kesitlerin geliştirildiği saptandı. Sonuç olarak bu çalışma, iki dönem arasında işlevsel (türbe/cami) ve ölçeksel farklılıklar bulunsa da, "merkezi kubbeli yapı" tipolojisinin strüktürel evriminde analitik bir devamlılık olduğu savunmakta ve Sinan'ın yapısal ustalığını Karahanlı mimarisi üzerinden yeniden yorumlamaktadır.