17. Yüzyıl Sonunda İstanbul Vakıflarının Savaş Finansmanına Katkısı: Vezaif Akçesi ve Tevziat Uygulaması

Osmanlı ordusunun 1683 yılında Viyana kuşatmasından başarısızlıkla dönmesi, Kutsal-İttifak Devletleri ile 16 yıl sürecek bir savaş sürecinin başlamasına neden olmuştur. Bu durum, sürdürülebilir bir savaş için malî açıdan tedbirler alınmasını gerektirmiştir. İmdad-ı seferiye olarak anılan bu tedbirler içerisinde en dikkat çekeni vakıflardan gelir elde edilmek istenmesiydi. Bu doğrultuda 1688 ve 1694 yıllarında vakıf çalışanlarının yıllık gelirlerinin yarısı talep edilmiştir. İmparatorluk geneline tatbik edilen bu uygulamanın en önemli ayağını ise İstanbul’da bulunan vakıflar oluşturmuştur. Zira, İstanbul’daki vakıflardan elde edilen gelir imparatorluğun Anadolu ve Rumeli’deki vakıflarından elde edilen gelirinin üstündeydi. Bu çalışma, XVII. yüzyılın sonunda İstanbul’daki vakıfların savaş finansmanına katkısını ele almayı amaçlamaktadır. Bu doğrultuda, öncelikle İstanbul’daki vakıfların iktisadî boyutu üzerinde durulmuştur. Selatin, Hanım Sultan ve Paşa vakıfları gibi büyük bütçeli ve çok sayıda personel istihdam eden vakıfların önemine dikkat çekilmiştir. Daha sonra 1684 ve 1694 yıllarında İstanbul’daki vakıflardan alınan vezaif akçesine değinilmiştir. Bu kapsamda vezaif akçesinden elde edilen gelirin daha çok yüksek bütçeli vakıflardan temin edildiği ileri sürülmüştür. Son olarak 1698 yılında Osmanlı Devleti’nin bir kez daha İstanbul’daki vakıflardan yardım talep ettiği belirtilmiştir. Ancak bu son uygulamada vakıflardan tahsil edilen meblağın vezaif akçesi yöntemiyle değil tevziat usulüyle gerçekleştirildiği öne sürülmüştür.