Muhacir Mahallelerinde Mekteplerin Kurulması: Hiyerarşi, Pazarlık, Taahhüt [1877-1913]

Osmanlı Devleti’nin 1877-78 yıllarında Rusya karşısında mağlup olmasının sonuçlarından biri Balkanlardan ve Kafkasya’dan Osmanlı topraklarına doğru toplumun demografik yapısını değiştirecek büyüklükte kitlesel göçlerin gerçekleşmesidir. Bu çalışma, Harbi müteakip Osmanlı topraklarına hicret eden ve yeni bir yerleşim yeri oluşturmak durumunda olan binlerce muhacirin, mahallelerinde önemli kamusal binalardan olan mektepleri ortaya çıkarma serüvenini incelemiştir. Bazı mahallelerde muhacirler dilekçe ile hallerini arz etmişler ve yetkili mercilerden yardım talep etmişlerdi. Bu çalışma ile Osmanlı coğrafyasında eğitimde kullanılmak üzere çok farklı yerel kaynakların olabildiği hatırlatılmış; muhacir mahallelerinde yerel kaynaklar dışında mektep yapımını mali yönden destekleyen nezaretler ve finans kaynakları altı maddede incelenmiştir. Akabinde muhacirlerin yerleştiği İlimbey Karyesi’ne ait mektebin yapılma süreci detaylandırılmıştır. Son olarak muhacir ihtiyar heyeti ile Çiftlikât-ı Hümâyun memurları arasında mektep yapımına dair taahhütnamelerin imzalandığı gösterilmiştir. Muhacir halkı temsil eden ihtiyar heyeti ile resmî görevliler arasındaki anlaşma süreci ve mektebin meydana getirilmesi meselesi Joel S. Migdal’ın “Toplum içinde devlet” yaklaşımı ile değerlendirilmiştir. Neticede bazı muhacir mahallelerinde mektebin yapımına destek olan memurların, gerekli malzemelerin temini ve masrafın paylaşılması amacıyla muhacir ileri gelenleriyle görüştüğü ve gerektiğinde bir sözleşme metninin oluşturulduğu, muhacir halkın bu süreçte sahip olduğu aktif rol vurgulanarak ortaya çıkarılmıştır.