واکاوی و رتبهبندی شاخصههای معماری سبز در طراحی مساجد و بررسی همسانسنجی آن در دوران گذشته و معاصر

این پژوهش با تمرکز بر شناسایی و تحلیل شاخصه‌های معماری سبز در طراحی مساجد و ارزیابی میزان انطباق این شاخصه‌ها در مساجد امروز نسبت به نمونه‌های تاریخی انجام‌شده است. دلیل اصلی توجه به این موضوع، محدود بودن تحقیقات درزمینهٔ به‌کارگیری اصول معماری سبز در طراحی مساجد، به‌ویژه در ایران، است. این در حالی است که مساجد بهعنوان فضاهایی با کارکرد معنوی و اجتماعی، ظرفیت بالایی برای بسط اصول پایداری و نقش‌آفرینی در ارتقای کیفیت محیط‌زیست دارند. در راستای این هدف، پژوهش تلاش کرده است تا پاسخی به سه پرسش کلیدی ارائه دهد: اول اینکه چه شاخصه‌هایی از معماری سبز باید در طراحی یک مسجد لحاظ شوند؟ دوم، کدام‌یک از این شاخصه‌ها تأثیر بیشتری بر بهبود کیفیت معماری مساجد دارد؟ و سوم اینکه مساجد جدید تا چه حد ازنظر رعایت این شاخصه‌ها با نمونه‌های تاریخی قابل قیاس هستند؟ برای پاسخ‌گویی به پرسش‌های مطرح‌شده، روش تحقیق ترکیبی از مطالعات کتابخانه‌ای و پیمایشی طراحی شد. ابتدا با به‌کارگیری روش دلفی و مشارکت ۹ نفر از خبرگان این حوزه، از بین ۴۰ شاخص پیشنهادی، تعداد ۲۷ شاخص کلیدی انتخاب گردید. سپس بر اساس این شاخص‌ها پرسشنامه‌ای تدوین شد که به ۳۰۰ مهندس معمار ارسال گردید. از مجموع پرسشنامه‌های توزیع‌شده، تعداد ۱۲۶ پرسشنامه معتبر جمع‌آوری‌شده و داده‌های حاصل مورد تحلیل قرار گرفتند. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که علی‌رغم افزایش آگاهی نظری پیرامون توسعه معماری سبز، بخش زیادی از شاخصه‌های مهم معماری سبز در طراحی مساجد مدرن کمتر رعایت می‌شوند. ازجمله شاخصه‌هایی که بیشترین تأثیر را در بهبود معماری سبز دارند می‌توان به مواردی مانند بهینه‌سازی مصرف انرژی، استفاده مؤثر از نور طبیعی و تهویه طبیعی، توجه به اقلیم و جهت‌گیری ساختمان، بهره‌گیری از مصالح بومی و ایجاد انعطاف‌پذیری در کاربری‌های طول زمان اشاره کرد. همچنین بر اساس تحلیل عامل اکتشافی چهار عامل اصلی مرتبط با معماری سبز در طراحی مساجد شناسایی شدند که عبارت‌اند از: عامل اول (طراحی و انرژی)، عامل دوم (کیفیت محیطی)، عامل سوم (مدیریت و پایداری) و عامل چهارم (بافت و فرهنگ). این پژوهش پیشنهاد می‌کند که بازخوانی خلاقانه میراث معماری گذشته، همگام با استفاده از دانش و فناوری‌های معاصر، راهی مؤثر برای دستیابی به طراحی مساجدی سبز و هماهنگ با نیازهای امروز و آینده خواهد بود.