هند و ایران: چشمانداز و چالشها در سازمان همکاری شانگهای

سازمان همکاری شانگهای (SCO) بستر مشترکی برای ایران و هند فراهم می‌آورد که در عین ایجاد فرصت‌های راهبردی، چالش‌هایی نیز در پی دارد؛ به‌ویژه آنکه این دو کشور در چارچوب ژئوپلیتیکی اوراسیا اهداف متفاوتی را دنبال می‌کنند. هند این سازمان را ابزاری برای تقویت پیوندهای اقتصادی منطقه‌ای و ایجاد موازنه در برابر نفوذ چین می‌بیند، در حالی‌که ایران به‌دنبال بهره‌برداری از عضویت در آن برای کاهش فشار تحریم‌های غرب و تعمیق روابط با چین و روسیه است. در این مقاله، تعامل‌های ایران و هند در سه بُعد بررسی شده است: نخست، ارزش راهبردی سازمان برای هر یک؛ دوم، تأثیر روابط تاریخی دوجانبه در شکل‌گیری همکاری‌های فعلی؛ و سوم، آینده و چالش‌های پیش‌رو در بستر پویایی‌های منطقه‌ای با درنظرگرفتن نقش کشورهایی مانند ترکیه، مصر، ایالات متحده و اسرائیل. یافته‌ها نشان می‌دهد که گرچه دو کشور در حوزه‌هایی مانند اتصال منطقه‌ای و مقابله با تروریسم همگرایی دارند، در زمینة هم‌راستایی‌های ژئوپلیتیکی دچار واگرایی شده‌اند؛ به‌ویژه آنکه هند تلاش می‌کند میان تعهدات خود در سازمان همکاری شانگهای و همکاری‌های آن با بلوک‌های غربی مانند گفتگوی چهارجانبه امنیتی (ازجمله، QUAD) تعادل برقرار کند، حال آنکه ایران مواضعی آشکارا ضدغربی اتخاذ کرده است. این تفاوت‌ها، همراه با عواملی نظیر تحریم‌های آمریکا علیه ایران و روابط نظامی هند با اسرائیل، روند همکاری دوجانبه در چارچوب سازمان همکاری شانگهای را پیچیده‌تر می‌کند. همچنین، ورود کشورهایی چون ترکیه و مصر در جایگاه شرکای گفتگو باعث شده است نقش محوری ایران و ایجاد رقابت‌های اقتصادی جدید در درون سازمان کاهش یابد. در چنین شرایطی، هند ناگزیر است با تنوع‌بخشی به شرکای انرژی خود در سازمان همکاری شانگهای و تقویت مسیرهایی چون دالان (کریدور) شمال-جنوب، وابستگی به طرح‌‌هایی نظیر «کمربند و راه» را کاهش دهد؛ و ایران نیز باید ضمن بهره‌گیری از ظرفیت‌های سازمان برای کاهش اثر تحریم‌ها، از اتکای بیش از حد به چین و روسیه پرهیز و استقلال اقتصادی خود را حفظ کند. در نهایت، در این پژوهش بر لزوم اصلاح‌های ساختاری در سازمان همکاری شانگهای برای مدیریت تنش‌های داخلی (به‌ویژه میان هند و پاکستان) تأکید و نتیجه‌گیری شده است که حفظ خودمختاری راهبردی برای هند و حاکمیت اقتصادی برای ایران، شرط لازم برای بهره‌گیری مؤثر از ظرفیت‌های این سازمان در فضای رقابت قدرت‌های بزرگ است.