آقامحمدخان قاجار در تفلیس: مطالعهای تطبیقی در بازنمایی واقعهای تاریخی

حملة آقامحمدخان قاجار به تفلیس در سال ۱۷۹۵م/۱۲۱۰ق، یکی از رخدادهای سرنوشت‌ساز در تاریخ قفقاز است که بازتاب آن در حافظة تاریخی ایران، گرجستان، روسیه و اروپا تا امروز تداوم یافته است. پژوهش‌های پیشین، هرچند گاه ارزشمند و مستند، اغلب در چارچوب یک زبان یا یک سنت تاریخ‌نگاری محدود مانده‌اند؛ در نتیجه روایت‌هایی تک‌بعدی هستند: در متون فارسی این حادثه به‌عنوان «فتح تفلیس» و نشانه‌ای از بازگشت اقتدار ایرانی تصویر شده است؛ در منابع گرجی به‌صورت «تراژدی ملی» و زمینه‌ساز فروپاشی استقلال سلطنت کارتلی–کاخِتی؛ در تاریخ‌نگاری روسی به‌شکل «رسالت تاریخی» امپراتوری در حمایت از مسیحیان قفقاز؛ و در نوشته‌های غربی شاهدی بر «خشونت شرقی» بازتاب یافته است. در مقالة حاضر، با رویکردی تطبیقی و میان‌رشته‌ای، این روایت‌های متعارض را در کنار هم قرار داده‌ایم؛ به‌ویژه بر موضوع آمار کشته‌ها و اسیران تمرکز کرده‌ایم؛ موضوعی که در تمام سنت‌های تاریخ‌نگاری با اغراق و استفادة ابزاری مواجه بوده است. بررسی نشان می‌دهد که اعداد و توصیف‌ها نه بازتابی از واقعیت میدانی، بلکه ابزاری برای مشروعیت‌بخشی سیاسی و هویت‌سازی ملی بوده‌اند. بر این اساس، اهمیت واقعة ۱۷۹۵م نه در نتایج کوتاه‌مدت نظامی آن، بلکه در بازنمایی‌های تاریخی و حافظه‌های ملی متعارضی است که طی بیش از دو قرن ساخته و بازتولید شده و بر مناسبات امروز ایران با منطقة قفقاز و گرجستان هم سایه افکنده است.