शकष–वयकरण–नरकतय परसपरसबनध : वदकभषवजञनदषटय समनवतपरशलनम

अयं शोधलेखः शिक्षावेदाङ्गस्य, व्याकरणवेदाङ्गस्य, निरुक्तवेदाङ्गस्य च परस्परसंबन्धं भाषाविज्ञानदृष्ट्या सम्यगालोचयति। वेदाध्ययनस्य यथार्थतायै उच्चारणशुद्धिः, शब्दरूपनिर्माणनियमाः, अर्थनिर्णयपद्धतिश्च अत्यन्तावश्यकाः भवन्ति। शिक्षावेदाङ्गेन वर्णस्वरमात्राबलसामसंतानानां यथोचितव्यवस्था विधीयते (तैत्तिरीयोपनिषत्, शिक्षावल्ली)। व्याकरणवेदाङ्गेन पाणिनीयसूत्रपरम्परया शब्दरूपाणां नियमनिर्माणं क्रियते (पाणिनिः, अष्टाध्यायी 1.1.1–1.1.2)। निरुक्तवेदाङ्गेन यास्कप्रणीतनिर्वचनपद्धत्या वैदिकपदानां सन्दर्भानुसारिणोऽर्थनिर्णयः संपाद्यते (यास्कः, निरुक्तम्)। एतेषां त्रयाणां वेदाङ्गानां पृथक्पृथगध्ययनं यद्यपि परम्परया दृश्यते, तथापि तेषां परस्परसापेक्ष्यं विना भाषावैज्ञानिकसमीक्षणं सम्यग्भवितुं न शक्नोति। शिक्षायाः अभावे उच्चारणदोषैः शब्दरूपविकृतिः जायते, व्याकरणाभावे रूपसामञ्जस्याभावः जायते, निरुक्ताभावे च अर्थनिर्णयः सन्दिग्धः भवति। अतः एतेषां समन्वयेनैव वेदभाषायाः यथार्थबोधः, संस्कृतभाषायाः शुद्धप्रयोगः, आधुनिकशिक्षणपद्धतिषु च तेषां उपयोगिता सुदृढा भवितुं शक्नोति। अयं लेखः पारम्परिकशास्त्राधारान् आधुनिकशैक्षिकदृष्ट्या समन्वयित्वा शिक्षाव्यवस्थायाः नूतनपरिप्रेक्ष्यं प्रस्तौति।