Αρχειακό Υλικό (1927 — 1961) Μιχάλη Πατέλη Εξόριστοι και εξόριστες του Έβρου στη Μακρόνησο Προσέγγιση της τοπικής ιστορίας στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση

Στην ελληνόγλωσση βιβλιογραφία καταγράφεται ερευνητική δραστηριότητα για τις Δηλώσεις και Επιστολές Μετανοίας, καθώς και για τη βιωμένη εμπειρία της εξορίας στη Μακρόνησο. Ωστόσο, παρά τον όγκο των δημοσιευμένων ερευνών, από την καύση των φακέλων κοινωνικών φρονημάτων το 1989 μέχρι και σήμερα (2025) δεν έχει μελετηθεί συστηματικά κάποιο τοπικό αρχείο Eπιστολών Μετανοίας, που να προέρχεται αποκλειστικά από μία συγκεκριμένη γεωγραφική κοινότητα. H διδακτορική διατριβή επιχειρεί να καλύψει αυτό το ερευνητικό κενό, εστιάζοντας στις μικροϊστορικές όψεις των συνεπειών του Εμφυλίου στη Θράκη, μέσα από την ανάλυση Επιστολών Μετανοίας Εβριτών και Εβριτισσών που εστάλησαν προς την τοπική αυτοδιοίκηση, κατά τη διάρκεια της κράτησής τους στη Μακρόνησο. Η έρευνα για τους εξόριστους και τις εξόριστες του Έβρου κατά την περίοδο του Εμφυλίου πολέμου, όπως προέκυψε από το αδημοσίευτο τοπικό γνήσιο Αρχείο, που παραχώρησε ο Σουφλιώτης ιστοριοδίφης/συλλέκτης Μιχάλης Πατέλης, αναπλαισιώνει τα ζητήματα του τραυματικού παρελθόντος για τη σύγχρονη τοπική και εθνική ιστορία στον νομό Έβρου, της δυτικής/ελληνικής Θράκης. Η ιστορική αφήγηση που προτείνουμε ακολουθεί το θετικιστικό μοντέλο χρονολόγησης και περιγραφής των γεγονότων μέσα από επίσημα διοικητικά έγγραφα και μέσα από την διαλεκτική υλιστική διερεύνηση της Ιστορίας και της κοινωνικής εξέλιξης από τη σκοπιά της συνειδητής επαναστατικής δράσης. Ο Εμφύλιος παρά τις αστικές απόπειρες αποσύνδεσής του από την επαναστατική διαδικασία, παραμένει επίκαιρος, καθώς συνιστά ιστορική έκφραση της ταξικής πάλης. Το ερευνητικό πρόβλημα που αντιμετωπίζουμε αφορά τη χρήση/αξιοποίηση ενενήντα επτά (97) Επιστολών Μετανοίας εξόριστων ανδρών και γυναικών του Έβρου στη Μακρόνησο, ως πρωτογενών μαρτυριών και μέσων κυβερνητικής προπαγάνδας. Στόχος είναι να διερευνηθεί πώς οι Επιστολές αυτές συνέβαλαν στη χειραγώγηση της συλλογικής μνήμης και στην επιβολή μιας συγκεκριμένης αναπαράστασης του Εμφυλίου πολέμου, που συμβάλλει στη διαμόρφωση της ιστορικής πρόσληψης στη σύγχρονη Ελλάδα. Στη συνέχεια, από το ίδιο το υλικό, προέκυψαν επιμέρους ερευνητικά ερωτήματα για α) το είδος και το περιεχόμενο των Επιστολών ως δημόσιο λόγο και β) για την οικογενειακή ιστορία και τις βιογραφίες των εξόριστων και των απογόνων, γ) για την πρόσληψη του Εμφυλίου στη σύγχρονη ιστοριογραφία και στην κοινωνική μνήμη και δ) για την αξιοποίηση των Επιστολών ως υλικού ιστορικού γραμματισμού στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση. Μεθοδολογικά, ακολουθούμε την έρευνα πεδίου με επισκέψεις στον Έβρο και στη Μακρόνησο. Αναζητήσαμε και συναντήσαμε πληροφορητές/τριες και συγγραφείς, οι οποίοι επιλέχθηκαν με στοχευμένα θεματικά κριτήρια σχετικά με την ιστορική μνήμη και με την προσωπική/οικογενειακή εμπειρία της εξορίας. Στο πεδίο της τοπικής βιβλιογραφίας ακολουθούμε τη μεθοδολογία της τοπικής και της προφορικής ιστορίας. Για την ανάλυση του αρχειακού υλικού ακολουθούμε την ιστορική μαρξιστική κριτική προσέγγιση. Στα αποτελέσματα προκύπτει ως κεντρικός θεματικός άξονας των Επιστολών Μετανοίας, η ταυτοποίηση των εξόριστων ως θύματα του ΚΚΕ και των «εθνο-προδοτικών» αντιστασιακών οργανώσεων στις οποίες ενεπλάκησαν. Η Μακρόνησος παρουσιάζεται ως «πολιτισμικός/αναμορφωτικός» χώρος εθνικής συνείδησης και απόρριψης της κομμουνιστικής ιδεολογίας. Από την έρευνα πεδίου διαπιστώνουμε ότι ορισμένοι εξόριστοι πομποί των Επιστολών επέστρεψαν μετά τον Εμφύλιο στην περιοχή του Έβρου ως εργαζόμενοι. Οι τραυματικές, πολιτικές και ταξικές εμπειρίες του Εμφυλίου, η πολιτική της «σιωπής» και μεταγενέστερα της «συμφιλίωσης» αναβιώνουν πολυτροπικά σε συγκεκριμένες οικονομικές και πολεμικές κρίσεις σήμερα. Σχετικά με την εκπαιδευτική προσέγγιση της Μακρονήσου και των εξόριστων στην προσχολική εκπαίδευση, διαπιστώνεται ότι η ιστορικότητα προσεγγίζεται από τα νήπια κυρίως ως παροντικά βιωμένη και διαμεσολαβημένη από το οικογενειακό και πολιτισμικό τους κεφάλαιο. Η ιστορική σκέψη ενεργοποιείται με μοτίβα της καθημερινότητας, επιτρέποντας την κατανόηση αφηρημένων εννοιών κοινωνικής και πολιτικής βίας.