Δυνητικοί εαυτοί εφήβων σε έναν κόσμο αλλαγών και προκλήσεων: Το σχολείο ως πλαίσιο κινητοποίησης και διαμόρφωσης θετικών ακαδημαϊκών δυνητικών εαυτών

Η παρούσα διατριβή μελετά τους δυνητικούς εαυτούς των εφήβων και την παρωθητική τους λειτουργία στην εκπαίδευση, σε μια περίοδο κοινωνικών και εκπαιδευτικών αλλαγών, προκλήσεων και αβεβαιότητας. Εστιάζει στους ακαδημαϊκούς δυνητικούς εαυτούς, δηλαδή στις επιθυμητές και μη επιθυμητές μελλοντικές αναπαραστάσεις των ατόμων για τον εαυτό τους σχετικά με την εκπαίδευση, τους ακαδημαϊκούς στόχους και τα ακαδημαϊκά επιτεύγματα. Θεωρητικό πλαίσιο της διατριβής αποτελεί η Θεωρία του Κινήτρου Βασιζόμενου στην Ταυτότητα (Identity-Based Motivation Theory) (Oyserman, 2007, 2015), σύμφωνα με την οποία οι δυνητικοί εαυτοί αποκτούν ισχύ κινήτρου όταν συνδέονται με το παρόν των ατόμων, συμφωνούν με τις ταυτότητές τους και συνοδεύονται από λειτουργικούς τρόπους ερμηνείας των δυσκολιών. Η διατριβή αποσκοπεί: (α) στη διερεύνηση του περιεχομένου των δυνητικών εαυτών έφηβων μαθητών/ριών, και κυρίως, στην εξέταση της σύνδεσης των παρωθητικών διαστάσεων των ακαδημαϊκών δυνητικών εαυτών με αντιληπτούς παράγοντες πλαισίου και τον τρόπο ερμηνείας της σχολικής δυσκολίας, ώστε να προβλεφθούν ακαδημαϊκά αποτελέσματα σε μαθητές/ριες Γενικών και Επαγγελματικών Λυκείων, και (β) στον σχεδιασμό, την εφαρμογή και την αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας ενός προγράμματος παρέμβασης με στόχο την ενδυνάμωση της παρωθητικής λειτουργίας των ακαδημαϊκών δυνητικών εαυτών μαθητών/ριών Επαγγελματικών Λυκείων, οι οποίοι/ες, σύμφωνα με τη διεθνή βιβλιογραφία, εμφανίζουν ένα πιο ευάλωτο προφίλ ακαδημαϊκών κινήτρων και σύνδεσης με το σχολείο. Το ερευνητικό σχέδιο περιλάμβανε δύο φάσεις. Στην Α΄ Φάση συλλέχθηκαν δεδομένα από μαθητές/ριες της Α΄ τάξης Γενικών (Ν = 388) και Επαγγελματικών Λυκείων (Ν = 210) μέσω κλιμάκων αυτο-αναφοράς που αξιολογούσαν τους δυνητικούς εαυτούς που διαμορφώνουν, τις στρατηγικές που υιοθετούν για την επίτευξη των επιθυμητών και την αποφυγή των μη επιθυμητών δυνητικών τους εαυτών, την αντιληπτή επάρκεια για την επίτευξη των δυνητικών εαυτών, την αντίληψη του σχολείου ως μονοπατιού για την επίτευξη των δυνητικών εαυτών, την αντιληπτή απόδοση αξίας στο σχολείο από γονείς και εκπαιδευτικούς, τον τρόπο ερμηνείας της δυσκολίας κατά τη σχολική εργασία, την ακαδημαϊκή αυτο-ρύθμιση και τη σχολική επίδοση. Στη Β΄ Φάση εφαρμόστηκε το πρόγραμμα παρέμβασης σε μαθητές/ριες Α΄ τάξης ΕΠΑΛ, το οποίο βασίστηκε στο πρόγραμμα ‘Pathways-to-Success’ (Oyserman, 2015) αλλά προσαρμόστηκε στο παρόν πλαίσιο και στις τρέχουσες συνθήκες. Η αποτελεσματικότητα του προγράμματος παρέμβασης αξιολογήθηκε με μια σειρά μετρήσεων πριν, αμέσως μετά και πέντε μήνες μετά την εφαρμογή του στην ομάδα παρέμβασης και με χρήση ομάδας ελέγχου. Τα αποτελέσματα της Α΄ Φάσης έδειξαν ότι οι μαθητές/ριες των ΕΠΑΛ αναφέρουν χαμηλότερα επίπεδα των υπό μελέτη μεταβλητών συγκριτικά με τους/τις μαθητές/ριες των ΓΕΛ, υποστηρίζοντας την επιλογή εφαρμογής του προγράμματος στους/στις μαθητές/ριες των ΕΠΑΛ. Επιπλέον, οι αναλύσεις διαδρομών έδειξαν τη σύνδεση μεταξύ της αντιληπτής απόδοσης αξίας στο σχολείο από γονείς και εκπαιδευτικούς, των παρωθητικών διαστάσεων των δυνητικών εαυτών, του τρόπου ερμηνείας της δυσκολίας της σχολικής εργασίας και των ακαδημαϊκών αποτελεσμάτων, με το είδος σχολείου να λειτουργεί ως ρυθμιστικός παράγοντας. Η παρέμβαση βρέθηκε αποτελεσματική ως προς την υιοθέτηση στρατηγικών, την αντιληπτή επάρκεια, και την ακαδημαϊκή αυτο-ρύθμιση των μαθητών/ριών ΕΠΑΛ. Τα αποτελέσματα συζητιούνται υπό το πρίσμα της σχετικής διεθνούς βιβλιογραφίας και των περιορισμών της παρούσας έρευνας. Τέλος, προτείνονται μελλοντικές ερευνητικές κατευθύνσεις και πρακτικές εφαρμογές στη σχολική κοινότητα.