Ο Ιερομάρτυρας Άνθιμος Ιβηρίτης, Μητροπολίτης Ουγγροβλαχίας (1708-1716): Ο βίος η δράση και η ακτινοβολία του στην Ορθόδοξη Κοινοπολιτεία

Η παρούσα διδακτορική διατριβή με τίτλο «O Ιερομάρτυρας Άνθιμος Ιβηρίτης, Μητροπολίτης Ουγγροβλαχίας (1708-1716). Ο βίος, η δράση και η ακτινοβολία του στην Ορθόδοξη Κοινοπολιτεία» έχει ως στόχο να κάνει ένα εγκώμιο μιας εξέχουσας ρουμανικής θεολογικής προσωπικότητας του 18ου αιώνα, η οποία, δια του βίου και της δράσης της, σηματοδότησε τόσο το ρουμανικό πνευματικοπολιτιστικό χώρο, όσο και ολόκληρη τη χριστιανοσύνη της Ανατολής. Η διατριβή ξεκινά με «Εισαγωγή», αποτελούμενη από θεωρητικά προλεγόμενα, τα οποία έγκεινται στη διασαφήνιση των προϋποθέσεων και των μεθόδων έρευνας, τις οποίες εφαρμόζουμε. Ακολουθεί η υπόδειξη των βιβλιογραφικών πηγών αναφοράς και η μνημόνευση των σημαντικότερων συγγραφέων και ερευνητών που διακρίθηκαν στη μελέτη του βίου και του έργου του Αγίου ιεράρχη και ιερομάρτυρα Ανθίμου. Το πρώτο κεφάλαιο, με τίτλο «Πολιτικός, πολιτιστικός και εκκλησιαστικὀς βίος στη χριστιανική Ανατολή στα μέσα του 17ου αιώνα» αναλύει τις ιστορικές και τις εκκλησιαστικές συγκυρίες εμφάνισης και ανάδειξης του Αγίου Ανθίμου Ιβηρίτη στη Γεωργία, στην Oθωμανική Aυτοκρατορία και στην Ουγγροβλαχία. Κάνοντας μια αντικειμενική σύγκριση, πρέπει να πούμε από την αρχή ότι, αν και σε ολόκληρη τη χριστιανική Ανατολή, η Οθωμανική Αυτοκρατορία προσπάθησε να ανακόπτει κάθε κίνημα εθνικού χριστιανισμού, όμως στα ρουμανικά εδάφη μεταξύ των ετών 1650 και 1720 υπήρξε μια πραγματική άνθηση του ρουμανικού πολιτισμού, με την ίδρυση μοναστηριών, σχολείων και τυπογραφείων στα Ρουμανικά, τα οποία αποτέλεσαν κέντρα ακτινοβόλησης της ρουμανικής εθνικής συνείδησης. Τα τρία κεφάλαια που ακολουθούν (δεύτερο, τρίτο και τέταρτο) αποτελούν τον κορμό της διατριβής μας, τόσο λόγω της μεγάλης τους έκτασης, όσο και εξαιτίας της σχολαστικής και ακριβούς προσέγγισης του θέματος. Έτσι, το δεύτερο κεφάλαιο, «O Βίος και η δράση του Αγίου Ανθίμου Ιβηρίτη», περιέχει, περιγραφόμενα με χρονολογική σειρά, τα στάδια της ζωής του Αγίου Ανθίμου και τις ποιμαντικοαποστολικές του δράσεις (τόσο σε εθνικό, όσο και σε πανορθόδοξο επίπεδο). Ειδικότερα αναπτύσσονται: η γέννηση στην Ιβηρία (γύρω το 1650), η αιχμαλωσία από τους Τούρκους, η απελευθέρωσή του από τον Πατριάρχη Δοσίθεο (γύρω το 1685), η ηγουμενία στη Μονή Cetățuia (1689), η μαθητεία του στη τέχνη της τυπογραφίας υπό τον επίσκοπο Μητροφάνη στο Βουκουρέστι (1690-1691), η ηγουμενία στη Μονή του Αγίου Σάββα (1691-1694) και στη Μονή Σναγκόβ (1694-1701), η ανύψωσή του στον επισκοπικό θρόνο του Ράμνικ (1705), η μετάθεσή του στον μητροπολιτικό θρόνο της Ουγγροβλαχίας (1708), η συνεχής δραστηριότητα και το μαρτυρικό του τέλος (Σεπτέμβριος 1716). Στο τρίτο κεφάλαιο με τίτλο «Η Ιερά Μονή Αγίων Πάντων από το Βουκουρέστι – η κτίση του Αγίου Ανθίμου Ιβηρίτη (1715)», παρουσιάζονται η μονή και το Καταστατικό που ρυθμίζει την πνευματική, διοικητική και πολιτιστική-ιεραποστολική ζωή της. Το τέταρτο κεφάλαιο, «Οι δεσμοί του Αγίου Ανθίμου Ιβηρίτη και της Εκκλησίας της Ουγγροβλαχίας με τον Ορθόδοξο Κόσμο», περιγράφει τις σχέσεις του με διάφορους αρχιποιμένες της εποχής του και με άλλες τοπικές Ορθόδοξες Εκκλησίες και κοινότητες (Πατριάρχες Κωνσταντινουπόλεως, Ιεροσολύμων, Αλεξανδρείας και Αντιοχείας, ορθόδοξους χριστιανούς από τη Μολδαβία, την Τρανσυλβανία, τη Ρωσία, τη Βουλγαρία, τη Σερβία και τη Γεωργία, τους μοναχούς του Όρους Άθωνος και του Όρους Σινά), που μας βοηθούν στη σκιαγράφηση του γνήσιου ηθικού και πνευματικού του πορτρέτου, όπως αυτό επιβλήθηκε στη ρουμανική και στην οικουμενική εκκλησιαστική συνείδηση. Στο πέμπτο κεφάλαιο, με τίτλο «Η αγιοκατάταξη του Ιερομάρτυρα Άνθιμου Ιβηρίτη (1992) και η πρός αυτόν ευλάβεια των πιστών» περιγράφονται τα προπαρασκευαστικά στάδια και το γεγονός της επίσημης αναγνώρισης της αγιότητας του σπουδαίου ιεράρχη της Ουγγροβλαχίας, καθώς και η διάδοση της τιμής του στην Εκκλησία (συμπεριλαμβανομένης αυτής της Εκκλησίας της Ελλάδος). Το έκτο κεφάλαιο «Η σπουδαιότητα και η ακτινοβολία του Αγίου Ανθίμου Ιβηρίτη στην Ορθόδοξη Κοινοπολιτεία» περιέχει δύο μέρη: το υποκεφάλαιο «Ο Ιερομάρτυρας Άνθιμος Ιβηρίτης - πρότυπο του εκκλησιαστικού ποιμένα», όπου παρουσιάζονται εν συντομία και συστηματικά οι αρετές και η ποιμαντική και πολιτισμική του δράση, καθώς και το υποκεφάλαιο με τίτλο «Η σπουδαιότητα του Αγίου Ανθίμου Ιβηρίτη σήμερα, στο πλαίσιο των διορθόδοξων και των πανορθόδοξων σχέσεων», όπου υπογραμμίζεται ο οικουμενικός χαρακτήρας της σκέψης και της δράσης του ταπεινού Μητροπολίτη και το γεγονός ότι, για τους απανταχού κληρικούς, η υπέρ της Ορθόδοξης Εκκλησίας συνεχής του θυσία αποτελεί πραγματικό πρότυπο ιερατικής υπευθυνότητας και βίου, πρότυπο προς μίμηση. H διατριβή κλείνει με τα «Συμπεράσματα» (το έβδομο κεφάλαιο), στα οποία κατ’ αρχήν γίνεται μία συστηματική ανακεφαλαίωση όλου του υλικού και στη συνέχεια καταγράφονται και αναλύονται οι λόγοι και οι αιτίες που οδηγούν, ακόμα και τον απλό αναγνώστη της ζωής και της δράσης του Αγίου Ανθίμου, να εκτιμήσει και να θαυμάσει το πρόσωπό του. Οι αναφερόμενοι τίτλοι εγγράφων, βιβλίων, μελετών και άρθρων που χρησιμοποιήσαμε βρίσκονται στη «Βιβλιογραφία» και καταχωρήθηκαν στη γλώσσα στην οποία εκδόθηκαν. Το αρχειακό υλικό που αξιοποιήσαμε προέρχεται κυρίως από ρουμανικά ιδρύματα. Επίσης εντοπίσαμε σημαντικά έγγραφα και στην ελληνική γλώσσα, και σε λιγότερο αριθμό βιβλία και μελέτες στα γεωργιανά, στα ρωσικά, στα γαλλικά και στα αγγλικά. Οφείλουμε, επίσης, να αναφέρουμε στο σημείο αυτό ότι, η πλειονότητα των μελετών και των βιβλίων των ξένων ερευνητών, έχει εκπονηθεί με βάση τις πληροφορίες τις αντλούμενες κυρίως από ρουμανικές πηγές. Αυτός είναι άλλωστε ο λόγος για τον οποίο εντοπίζουμε σε αυτά, ελάχιστα ανέκδοτα στοιχεία. Επίσης, αξιοποιήσαμε και αρχειακό υλικό σε ψηφιακή μορφή, αποκλειστικά από αξιόπιστες πηγές του Διαδικτύου. Στο τέλος, τα «Παραρτήματα» παρουσιάζουν σημαντικά έγγραφα και ένα πλούσιο και ενδιαφέρον φωτογραφικό υλικό σχετικά με το περιεχόμενο της παρούσας μελέτης, προβάλλοντας κείμενα και εικόνες που αναφέρονται στη ζωή, στη δραστηριότητα, στην αλληλογραφία και στην τίμηση του Αγίου Ανθίμου (μοναστήρια που διετέλεσε ηγούμενος, παλαιές και νέες απεικονίσεις του, πρωτοσέλιδα των τυπωμένων έργων, έγγραφα και επιστολές που φέρνουν την υπογραφή του, εμβλήματα και σφραγίδες, λειτουργικά σκεύη και άλλα αντικείμενα που του ανήκαν, έργα τέχνης φιλοτεχνημένα από τον ίδιο).