Seyâhatnâme’deki Üç Mizahi Benzetme Kavramı: Şam Cini, Bağdat Kösü, Malta Esirleri-Kafirleri

Read full text Summarise with VIRAT
Authors: Nilgün Büyüker Güngör
Cited by: 0
References: 17

Summary

No summary yet. VIRAT can read this paper and write a plain-language summary of its aim, methods, key findings and limitations.

Summarise with VIRAT Free to try with your Science Catalogs account.

Abstract

Evliyâ Çelebi Seyâhatnâmesi’nde standart sözlüklerde bulunmayan, dönem metinlerinde yaygın olarak rastlanmayan birçok sözcük, ibare, tabir, deyim, kavram bulunmaktadır. Makalede işte bu ifadelerden üçü ele alınacaktır: 1. Şam cini, 2. Bağdat kösü, 3. Malta esirleri-kâfirleri. Bu ibarelerle kastedilen kimdir/nedir; bu yer adları niçin bu kavramlarla terkip edilmiştir; bu ibarelerin metinde karşıladığı anlam(lar) nedir gibi sorulara cevap bulabilmek için öncelikle ibarelerin metin bağlamları tespit edilmiştir. İlgili metinler tek bir mercek altında toplanıp değerlendirildiğinde ise bu üç ibarenin benzetme ve betimleme cümlelerinde çoğunlukla mizahi bir öge olarak kullanıldığı görülmüştür. Bu ibarelerin dayandığı tarihî, kültürel, mitolojik vb. zeminler aydınlatılmaya çalışıldığında da metindeki zahirî anlamların altına saklanan, ima ve ironi içeren farklı anlamların var olabileceği görülmüştür. Günümüz Türkçesindeki “Şam şeytanı[na dön-]” deyiminin kaynağının 17. yüzyıldaki “Şam cini[ne döneyaz-]” olabileceği, bu ifadeyle Emevi halifesi Muaviye’nin kastedilip tahkir edilebileceği; Bağdat kösünün genel manada Bağdat’ta üretilen kösleri değil, Bağdat seferinde kullanılan özel ve ünlü bir kösü ifade ettiği; Malta’nın koyu Katolik Hristiyan şövalyeleri ve halkıyla 17. yüzyıl Osmanlısında “en zalim”in simgesi olduğuna dair bilgi ve bulgular elde edilmiştir. Bu makaleyle Evliya Çelebi ve Seyâhatnâme sözlüğü çalışmalarına cüzi bir katkı sağlanmaya çalışılırken dönemin şiir metinlerinde işlenmesi muhtemel “Şam-cin-şeytan-Muaviye”, “Bağdat-kös”, “Malta-esir, Malta-kâfir” ilgi ve ilişkilerine de dikkat çekilmeye çalışılmıştır.

Fields of Study & Subjects

Turkish Literature and Culture Turkic and Altaic Linguistics Islamic Thought and Society Studies

Publication details

Journal / source
Dil ve Edebiyat Araştırmaları/Journal of Language and Literature Studies
Issue
33
Pages
145–163
Publication date
21 March 2026
Language
TR