İKİ TANRIYA KARŞI İKİ KILIÇ: ABBÂSÎ HİLAFETİNDE DÜALİST DÜŞÜNCEYE YÖNELİK TEOLOJİK, KÜLTÜREL VE SİYASİ TEPKİLER

Bu çalışmada yazar, Abbâsî Halifeliği’nin düalist kozmolojilere -özellikle biri ışığı, diğeri karanlığı temsil eden iki ezelî ve karşıt tanrının varlığını savunan Düalist geleneğe- verdiği teolojik ve politik tepkileri incelemektedir. Maniheizm, Mazdekîlik ve Deysaniyye gibi düşünce sistemlerine dayanan bu inançlar, İslami tevhid anlayışı (tevhid) için ciddi bir entelektüel ve metafizik meydan okuma teşkil etmiştir. 8. yüzyıldan 10. yüzyıla kadar olan döneme ait tarihî anlatılar, teolojik risaleler incelenerek, bu düalist doktrinlerin yalnızca zındıklık olarak görülmediği, aynı zamanda İslam devletinin bütünlüğü için sosyopolitik bir tehdit olarak algılandığı ortaya konulmaktadır. Makale üç temel eksen etrafında yapılandırılmıştır: İlk olarak, Düalist İran kozmolojisinin doktriner temelleri yeniden inşa edilerek Horasan, Irak ve Maveraünnehir gibi bölgelerdeki yayılımı ele alınmaktadır. İkinci olarak, Abbâsî yönetiminin bu akımlara yönelik kurumsal tepkisi; yasal kovuşturmalar, eserlerin imhası ve tercüme kontrolü yoluyla ideolojik denetim uygulamaları bağlamında değerlendirilmektedir. Üçüncü olarak ise, İslam felsefesi-kelâm geleneği çerçevesinde düalizmle rasyonel-teolojik düzeyde girişilen mücadele, İslam düşünürlerinin reddiyeleri, özellikle Ebû Mansûr el-Mâtürîdî gibi bilginlerin ortaya koyduğu hudûs (yaratılmışlık) delili üzerinden analiz edilmektedir. İbnü’l-Mukaffa gibi figürlere ve Şu‘ûbiyye hareketinin kültürel-politik dinamiklerine odaklanılan makalede düalizm, hem teolojik bir sapma hem de epistemolojik bir tetikleyici olarak konumlandırılmaktadır. Çalışma, Senevi meydan okumasının bir tehdit olarak çerçevelenmesine rağmen, İslam felsefesinin ve kelâm ilminin sistematik gelişimini tetikleyen biçimlendirici bir uyarıcı işlevi gördüğünü; böylece Abbâsî düzeninin hem entelektüel tutarlılığını hem de iktidarın kurumsal dayanıklılığını artırdığını savunmaktadır. Bu makale, nitel tarihsel-kavramsal bir tasarımla; kaynak tenkidi, metin tahlili, kavramsal çözümleme ve karşılaştırmalı okuma tekniklerini kullanmaktadır. Veri seti 8-10. yüzyıla ait birincil tarih kaynakları (kronikler) ve kelâm metinleri ile modern ikincil literatürden oluşmaktadır.