TARİHİN TEK MERKEZLİLİĞİ VE MİTİN İNŞASI: AVRUPAMERKEZCİ TARİH YAZIMINI YENİDEN DÜŞÜNMEK

Modern dünya tarihinin temel sorularından biri, "Batı'nın yükselişi" olarak adlandırılan ve yaklaşık 1500'lerden itibaren Avrupa'nın, dünyanın geri kalanına kıyasla orantısız bir güç ve zenginlik biriktirme sürecini ifade eden olgunun nasıl açıklanacağıdır. Bu soruya verilen yanıtlar, genellikle Batı'nın içsel dinamiklerine ve kendine özgü niteliklerine odaklanan Avrupamerkezci bir çerçeveye hapsolmuştur. Bu yaklaşıma göre, "modern dünya ve ondan kaynaklanan tüm ilerlemeler, kapitalizm, sekülarizm, dinamik bir sanat sistemi, modern bilim, bunların hepsi tamamen Avrupalı fenomenlerdir."¹ Bu makale, dağınık gibi görünen bir dizi akademik alıntıyı sistematik bir düzene sokarak, öncelikle bu klasik Avrupamerkezci anlatının temel sütunlarını ortaya koymayı, ardından eleştirel tarih yazımının sunduğu karşı argümanlar ve kanıtlarla bu anlatıyı sorunsallaştırmayı amaçlamaktadır. Bu amaca ulaşmak için araştırmada eleştirel tarih yazımı ve söylem çözümlemesi temelli bir yaklaşım benimsenmiştir. Bu çerçevede Avrupamerkezci tarih yazımında hâkim olan kavramsal çerçeveler eleştirel bir okumaya tabi tutulmuştur. Karşılaştırmalı tarih analiz yöntemi ile Avrupa’nın tarihsel gelişimini evrensel bir model olarak sunan yaklaşımlar eleştirilmiştir. Böylece, Batı'nın yükselişinin tek yönlü bir "içsel mucize"den ziyade, küresel bağlamlar ve karşılıklı etkileşimlerle şekillenen çok daha karmaşık bir süreç olduğu gösterilecektir.