Erken Dönem Tefsir-Te’vîl Kavramsallaşmasının Terminolojik Dönüşümü: Tefsirde Rivâyet-Dirâyet Ayrımının Kökenlerine Dair Bir İnceleme

Tefsir ilminde çağdaş dönemde yaygınlık kazanan rivâyet ve dirâyet şeklindeki ayrımın tam olarak neyi betimlediği ve nasıl ortaya çıktığı hâlâ netlik kazanmamıştır. Konuyla ilgili çalışmalarda söz konusu ayrımın daha çok hicrî sekizinci yüzyıla kadar götürülebildiği görülmektedir. En erken beşinci yüzyıla dayandırılan rivâyet-dirâyet ayrımı, bu çalışmada, daha erken dönemlerde ortaya çıkan tefsir-te’vîl farklılaşması bağlamında ele alınmıştır. Çalışmanın amacı, kavram olarak geç bir dönemde teşekkül edip ancak son yüzyıllarda yaygınlaşan rivâyet-dirâyet tefsiri şeklindeki ayrımın, tefsir ve te’vîl kavramlarıyla ne derece örtüştüğünü ortaya koymaktır. Bunun için önce Hz. Peygamber ve sahabe dönemlerinde rivâyete ve dirâyete dayalı tefsir yöntemlerinin olgusal varlığı incelenmiş, sonra tefsir-te’vîl kavramlarının ortaya çıkışı ve bunların rivâyet-dirâyet ayrımıyla ilişkisi ortaya konmaya çalışılmıştır. Neticede; erken dönemlerden itibaren uygulanmakta olan rivâyet ve dirâyet tefsiri yöntemlerinin literatürde ilk olarak tefsir ve te’vîl kavramlarıyla ifade edilmeye başlandığı yönünde bir kanaat hasıl olmuş; bu kavramlaşmada Becelî, Mâtürîdî, Zerkeşî ve Kâfiyeci gibi âlimlerin etkisi tespit edilmiştir.