Türkistan Sözlü Geleneğinin Modern Yitim Anlatısı: Mahşer Romanında Tipolojik Bozulma Ve Bellek Sessizliği

Bu çalışma, İsa Hüseynov (Muganna)un Mahşer adlı romanını, Türkistan sözlü geleneği ve kolektif bellek bağlamında analiz etmeyi amaçlamaktadır. Azerbaycan edebiyatının Yeni Nesir dönemi eserlerinden biri olan Mahşer, Hurufîlik geleneği etrafında bir araya gelmiş Nesîmî ve Fazlullah gibi tarihî şahsiyetler aracılığıyla Türk kimliğinin ve belleğinin sistematik olarak bastırılışını konu edinen çok katmanlı bir anlatıdır. Metin merkezli bu çalışmada halk bilimi yaklaşımlarından ve çağdaş edebiyat kuramlarından yararlanılmıştır. Roman her ne kadar XIV. yüzyıla ait tarihî şahsiyetler ve olaylar etrafında kurgulanmış olsa da, bu tarihsel zemin, alegorik düzeyde modern bir baskı rejimini, özellikle Stalin dönemi Sovyet sistemini yansıtan bir eleştiri aracına dönüşmektedir. Mahşer, Timur figürüyle mutlak iktidarı; Miranşah ve Şirvanşah İbrahim aracılığıyla yerel baskı aygıtlarını temsil ederken, Fazlullah ve Nesîmî üzerinden bastırılmış belleği ve kültürel direnişi tasvir eder. Bu durum, romanın yalnızca tarihsel bir anlatı değil, aynı zamanda belleği ve sözü hedef alan modern ideolojik baskıların edebiyattaki yansıması olarak görülebilir. Giriş bölümünde 1960 sonrası Azerbaycan edebiyatı nesrine değinilmiş; romanın konusu, amacı, kapsamı, yöntemi ve kuramsal çerçevesi açıklanmıştır. Devam eden bölümlerde romanın seçili sahneleri üzerinden kültürel ve belleksel kırılma ve baskılama temaları irdelenmiş; tipolojik yapının dışlanma yoluyla nasıl bozulduğu irdelenmiştir. Sonuç bölümünde ise romanın sözlü kültürle ilişkili taşıyıcı figürleri merkezden uzaklaştırarak çok katmanlı bir bastırma stratejisi kurduğu değerlendirilmiştir. Mahşer, bireysel dönüşümün değil, belleğin ve sözün sürekliliğini hedef alan dışlayıcı bir yapının temsilidir. Bu yönüyle eser, tarihsel temsillerin ve kültürel hafızanın edebî yapı içinde nasıl yapıbozumuna uğratıldığını gözler önüne seren bir anlatı olarak yorumlanmıştır.