Gagavuz Bilmecelerinde Kullanılan Kalıplar

Bilmeceler, dünyadaki toplulukların hemen hemen hepsinin sözlü kültürlerinde örneklerine rastlanan; yapı, tema ve işlev bakımından benzer özelliklere sahip olan kalıp sözlerdir. Kültürel açıdan bilmeceler, toplumun temel taşlarından olan değer ve dinamiklerin belirlenmesinde önemli rol oynar. Bilmecelerin işlevleri kadar bilmecelerin yapısı ve dil bilimsel oluşum biçimleri de oldukça önemlidir. Bu nedenle diğer kalıp sözlerde olduğu gibi bilmecelerde de belirli yapısal kalıplar mevcuttur. Bilmecelerde kullanılan bu kalıplar; giriş kalıpları, bilmeceyi kapsayan kalıplar ve bitiş kalıpları olmak üzere genel itibarıyla üç ana grupta ele alınır. Bu kalıplar bilmecenin akılda kalıcılığını, söz dizimini, anlam ve üslubunu belirlemede önemli rol oynamaktadır. Moldova Cumhuriyeti’nin özerk Gagavuz Yeri bölgesinde toplu; Bulgaristan, Romanya, Rusya, Ukrayna, Yunanistan vd. ülkelerde daha küçük gruplar şeklinde varlıklarını sürdüren Gagavuz Türkleri, Türk dünyasının özgün gruplarından biridir. Gagavuz Türkçesi, Batı Oğuzca içinde yer alır ve günümüzde yok olma tehlikesi altında olan Türk lehçelerinden biridir. Bu çalışmanın amacı, Gagavuz Türklerinden derlenen ve yazıya aktarılan ve farklı kaynaklardan taranan 1079 bilmecede kullanılan kalıpları ortaya koymak ve bunların Türk dünyasındaki diğer bilmecelerle ortak ve farklı yönlerinin mukayese edilmesine olanak sağlamaktır. Çalışmada doküman inceleme yöntemi kullanılmış ve bilmeceler kalıp kullanımları bakımından “giriş kalıpları (iyelik, bulunma, ayrılma kalıpları vd.), bilmeceyi kapsayan kalıplar (zıtlık, şaşırma, benzetme vd.) ve bitiş kalıpları (teşvik, ceza, ödül, ceza vd.)” şeklinde sınıflandırılmıştır. Sonuç bölümünde de Gagavuz bilmecelerinde kullanılan kalıpların işlevselliği, dil ve üslup yönünden etkisi hakkında bir değerlendirme yapılmıştır.