İslâm-Osmanlı Hukukunda Azadı Ölüme Bağlamak: Tedbîr (Müdebber Kılmak)

İslâm dini kölelerin azat edilmesine dair muhtelif usuller kabul etmiştir. Tedbîr bu usullerden biri olup, bir kimsenin kölesinin hür olmasını kendi ölümüne bağlaması manasına gelir. Tedbîr yapılan köle müdebber ismini alır. Müdebber, efendisi vefat edene kadar köle kalmaya devam eder. Dolayısıyla hizmetinden istifade edebilir. Efendinin tedbîr tasarrufundan rücu etmesi ise mümkün değildir. Buna binaen müdebber, azat dışında bir yolla mülkiyetten çıkarılamaz. Diğer taraftan tedbîrin birkaç türü olup, tatbik edilecek hükümler farklılık arz edebilmektedir. Her halükârda müdebber köle, efendisinin vefat etmesiyle hürriyetine kavuşur. Efendi de azat sevabına nâil olur. Azadın ölümden sonra vaki olması köle sahiplerini bu usule teşvik eden bir amil olmuştur. Osmanlı şer‘iyye sicillerinde tedbîre dair bir hayli kayıt mevcuttur. Bu çalışmada tedbîr müessesesi, teorik ve pratik açıdan detaylı bir şekilde ele alınmıştır. İlk etapta tedbîr tarif edilmiş, tedbîrin kurulmasına ve farklı türlerine yer verilmiştir. Daha sonra tedbîrin efendinin hayatında ve öldükten sonraki hükümleri incelenmiştir. Son olarak tedbîrin başka azat usulleriyle bir arada olmasından bahsedilmiştir.