KAZAN TATARLARINDA EĞİTİMDE MODERNLEŞME SÜRECİ VE ALFABE ÖĞRETİMİ UYGULAMALARI

Bu makale, XIX. yüzyılın sonundan Ekim İhtilaline kadarki süreçte Kazan Tatarlarında ana dili öğretimi, imla düzenlemeleri ve yayımlanan ders kitaplarını dil–eğitim–kimlik ilişkisi çerçevesinde ele almaktadır. Kazan Tatarlarının eğitim öğretim tarihi modernleşme süreci ve millî kimlik oluşumuyla doğrudan ilişkilidir. 1552’de Kazan Hanlığı’nın Ruslarca ilhak edilmesinin ardından kesintiye uğrayan eğitim geleneği, XVIII. yüzyılın ikinci yarısından itibaren marifetçilik düşüncesi ve tüccar sınıfının desteğiyle yeniden canlanmıştır. XIX. yüzyılın sonlarında ise İ. Gaspıralı’nın başlattığı usul-i cedit hareketiyle birlikte, Türk dünyasında eğitimde bir devrim niteliği taşıyan yeni bir anlayış ortaya çıkmış; ana dili öğretimi ve okuma yazma eğitimi bu yeni pedagojik metot doğrultusunda verilmeye başlanmıştır. Usul-i cedit eğitimin metodu olan usul-i savtiye, okuma yazma öğretimini hızlandırmakla kalmamış; aynı zamanda yazının fonetik yapısı, imla sorunları ve yazı dili meselesini gündeme getirmiştir. Bu süreçte bir yandan Türk dünyasında ortak bir yazı dili oluşturma fikri güç kazanırken, diğer yandan İdil-Ural sahasında Kayyum Nasıri ile başlayan ve XX. yüzyılın başlarında ivme kazanan Tatarcılık cereyanı, mahallî lehçeyi yazı ve eğitim dili hâline getirme yönünde etkili olmuştur. Alfabe ve okuma kitapları, bu iki eğilimin pedagojik ve ideolojik yansımalarının somut biçimde izlenebildiği temel metinler hâline gelmiştir.Bu çalışmanın giriş bölümünde, Kazan Tatarlarında eğitim geleneğinin tarihsel arka planı; 1552 sonrası eğitim ortamı, marifetçilik düşüncesi ve Rus idaresi altında şekillenen eğitim politikaları bağlamında ele alınmıştır. İkinci bölümde ise usul-i cedit hareketi, usul-i savtiye yöntemi ve buna bağlı olarak gelişen yazı dili ve imla tartışmaları, Mohĕddin Korbangaliyĕv, Ubeydullah. Mahdum Feyzi (Bubi), Şakircan Tahirov ve Ahmet Hadi Maksudi’nin ders kitapları üzerinden değerlendirilmiş; alfabe ve okuma kitaplarının hem pedagojik dönüşümün hem de millî kimlik bilincinin taşıyıcısı olarak üstlendiği işlev ortaya konulmuştur.