TEMETTÜTÂT DEFTERLERİ’NE GÖRE ZÜNNUNABAD KAZASI’NDA SOSYO-EKONOMİK DURUM

Bu çalışma, Osmanlı taşra tarihinin önemli bir örneği olarak XIX. yüzyıl ortalarında Zünnunabad Kazası’nın sosyo-ekonomik yapısını Temettüât Defterleri üzerinden incelemektedir. Tanzimat reformlarının ardından gerçekleştirilen gelir temelli sayımlar, Osmanlı mali sisteminde köklü bir dönüşüm sürecini başlatmış; bireylerin mülk, üretim ve gelir durumlarının kayıt altına alınmasıyla devletin taşra üzerindeki mali denetimi güçlendirilmiştir. Bu bağlamda Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivleri’nde yer alan Temettüât Defterleri’nden elde edilen veriler, Zünnunabad Kazası’na bağlı 21 köyde toplam 458 hanenin ekonomik faaliyetlerini, meslek dağılımlarını, ziraî üretim biçimlerini, hayvancılık gelirlerini ve vergi yükümlülüklerini ayrıntılı biçimde yansıtmaktadır. Elde edilen bulgulara göre kazanın ekonomik temelleri ziraat ve hayvancılığa dayanmaktadır. Buğday ve arpa üretimi temel geçim kaynağını oluştururken, bağcılık, bostancılık ve arıcılık faaliyetleri ek gelir kaynakları olarak dikkat çekmektedir. Figani ve Elvan Çelebi köyleri yüksek üretim kapasitesiyle öne çıkarken, Hızır ve Körücek gibi küçük yerleşimlerde üretim sınırlıdır. Arazi dağılımı incelendiğinde mezru (ekili) ve gayrimezru (ekilmemiş) alanlar arasındaki dengesizlik, bölgenin üretim potansiyelinde önemli farklılıklar oluşturduğu görülmektedir. Ayrıca temettüât kayıtları, imam, hatip veya muallim gibi kamu görevlileri ile fukarâ ve iane sahiplerinin vergiden muaf tutulduğunu göstermekte; bu durum, toplumsal dayanışma ve hiyerarşik yapıya dair ipuçları sunmaktadır. Çalışma, Tanzimat sonrası Osmanlı taşrasında gelir esaslı vergilendirme sisteminin nasıl uygulandığını somut bir örnek üzerinden göstermesi bakımından önem taşımaktadır. Zünnunabad Kazası örneği hem üretim ilişkileri hem de vergi yapısı bakımından Osmanlı taşra ekonomisinin genel eğilimleriyle büyük ölçüde örtüşmekte, yerel düzeydeki sosyo-ekonomik çeşitliliği gözler önüne sermektedir. Böylece araştırma, Osmanlı kırsal ekonomisinin yapısal özelliklerini mikro tarihsel bir bakışla çözümleyerek bölgesel tarih çalışmalarına özgün bir katkı sağlamaktadır.