TARİH VE COĞRAFYA ANLATISI BAĞLAMINDA KURBAN ALİ HALİDÎ’NİN ESERLERİ

Türkistan coğrafyasının yetiştirdiği 19.-20. yüzyıl Tatar alimlerinden Kurban Ali Hâlidî (Gurbanğali Hâlidî) (1846-1913) kaleme almış olduğu eserlerle hem Türkistan hem Doğu Avrupa hem de bir kısım Osmanlı topraklarının tarih ve tarihi coğrafyasına dair önemli bilgileri kayda almıştır. 1897’de çıktığı hac yolculuğu ile 19. yüzyıl sonlarında Türkistanlı Müslümanların uzun hac yolculuklarını, geçtiği bölgeleri farklı cephelerden değerlendirmek suretiyle canlı bir tasvirle anlatır. Tarihçi, etnograf, dilbilimci, seyyah, coğrafyacı, din alimi, imam, kadı ve müderris kimlikleri ile sıra dışı kişiliği ve düşünce dünyasının yansıması olarak Merkezi Asya toplulukları üzerine yazılı kaynaklarla birlikte derlediği sözlü kaynakları ve gözlemlerini karşılaştırmalı olarak objektif bir sentezle eserlerine aktarmıştır. Eserleri tarih, coğrafya, etimoloji, siyaset, din, ekonomi, kültür ve edebi unsurlar gibi pek çok disiplinde bilgiyi barındıran özgün örnek teşkil etmektedir. Bu noktada makale, Kurban Ali Hâlidî'nin başta Tevârîh-i Hamse-i Şarkî ve Târîh-i Cerîde-i Cedîde olmak üzere ulaşılabilen diğer Semey bölgesi tarihi coğrafyası ile bibliyografik sözlük içerikli eserlerine dair incelemelerle onun tarihçilik yaklaşımına ve coğrafya anlatımlarına odaklanmaktadır. Hâlidî’nin üslubu tarih ve coğrafya anlatımı bakımından analiz edilmekte, ileri bir tarih anlatımı, geniş perspektiften karşılaştırmalı değerlendirmeleriyle döneminin bilimsel şartları içerisinde çağdaşlarından ayrıldığı öne sürülmektedir. Aynı zamanda eserlerinde hakim metodolojik üslubu ile doğu ve batı bilimsel yaklaşımlarını birleştirdiği, seyahatnamesiyle dönemin atmosferini etraflı bir bakış açısıyla yazıya döktüğü vurgulanmaktadır.