INSTITUTIONAL SHIFTS IN THE MAMLUK STATE: THE CASE OF THE NİYĀBAT ALSALTANA AND THE ATĀBAK AL-'ASĀKİR

Orta Çağ'da Sultanlar, devletin varlığını sürdürebilmek için devlet kurumlarını ayakta tutmakla yükümlüydüler. Bu nedenle belirli bir askerî zümrenin desteğini sağlamak zorundaydılar. Memlûk Devleti Sultanları, iktidara gelmelerini ve güç kazanmalarını, kendilerine sadakat gösteren adamlarına ve bağlılık sergileyen memlûk topluluklarına borçluydu. Bu durumda Sultan, kendisini tahta taşıyan emirlere karşı üstünlük sağlardı. Devletin kurumları, iktidar ve hiyerarşik yapıyı ortaya koyar, bu kurumlar boş kalamaz, aksi halde toplumsal düzen tehdit altında olur. Makam sahibi, makamın ayrıcalıklarından faydalanmaya başlarsa, devlet için tehlikeli durumlar ortaya çıkar. Sultanlar zayıflık gösterdiğinde, nâibü’s-saltana ve atabekü’l-asâkir gibi üst düzey görevliler devleti yönetmeye başlar. Bu kişiler, fırsatları kendi lehlerine çevirerek sultanı kontrol altına alır. Niyâbetü’s-saltana ve atabekü’l-asâkirlik, Memlûklerde siyasi iktidarın dinamiğini oluşturan iki kilit kurumdur. Bu kurumların siyasi iktidar üzerindeki etkileri zamanla değişmiştir. Nâibü’s-saltanalar ve atabekü’l-asâkirler görev ve yetki bakımından ikinci sultan gibiydiler. Ancak her iki kurumun başındaki emir, sultanlık üzerinde aynı etkiye sahipti. Güçlü emirlerin atabekü’l-asâkir unvanını alması, niyâbetü’s-saltananın etkisini azalttı. Yine de bu iki kurum, devletin kuruluşundan yıkılışına kadar, diğer devlet kurumlarından daha fazla etkili olmuş ve varlıklarını sürdürmüştür.