Ağır Zeybek Türü Oyunlarda “Ayağa Çalma” Unsuru, Sahneleme Problemleri ve Elifoğlu Zeybeği Örneği

Bu bildiri, ağır zeybek türü halk oyunlarındaki "ayağa çalma" unsurunu, bu unsurun sahneleme sürecinde karşılaştığı sorunları ve Elifoğlu Zeybeği örneği üzerinden bir çözüm önerisini ele almaktadır. Ağır zeybekler, solo ve ağır tempolu yapılarıyla öne çıkan oyunlardır. Bu ağır tempo oyunun görkemini artırsa da icracının fiziksel zorlanmaları izleyiciye yansıtmamasını gerektirdiği için icrayı zorlaştırmaktadır. Geleneksel icralarda bu zorluğu aşmak için müzisyenlerin oyuncuya uyum sağladığı "ayağa çalma" adı verilen bir yöntem geliştirilmiştir. Bu yöntemde normalde oyunun müziğe uyduğu hiyerarşik yapı tersine döner ve müzik oyuncunun hareketlerine ve sinyallerine göre şekillenmektedir. Müzisyenler oyuncunun pozlarını rahatça sergilemesi ve bir sonraki harekete istediği zaman geçebilmesi için kısa duraklamalar ve ataklar kullanmaktadırlar. Bu alışılagelmedik dinamik özellikle oyuncu ile müzisyenler arasında zamanla oluşan bir tanışıklık ve uyum gerektirmektedir. Günümüzde bu tür oyunların sahnelemesinde karşılaşılan başlıca problem canlı müzik yerine sabit bir tempoya sahip olan kayıt edilmiş müziklerin kullanılmasıdır. Bu şekilde kayıt altına alınmış müzikler müzisyenlerin oyuncuya ayak uydurma imkânını ortadan kaldırdığı için "ayağa çalma" unsurunun es geçilmesine ve dolayısıyla oyunların özgün tavrını ve ağır yapısını kaybetmesine neden olur. Bildiri içerisinde biri sabit tempolu kayıtla diğeri canlı müzikle icra edilen iki Elifoğlu Zeybeği performansı karşılaştırılarak bu fark somutlaştırılmıştır. Canlı icrada, "ayağa çalma" nedeniyle melodinin ve dolayısıyla oyun figürlerinin sürelerinin önemli ölçüde uzadığı tespit edilmiştir. Bildiri içerisinde çözüm olarak "ayağa çalma" içeren oyunların müziklerinin geleneksel ortamdaki duraklamaları ve ritim değişkenlikleriyle birlikte notaya alınmasını ve kaydedilmesini ve bununla beraber müzik düzenlemesinin de bu kayda alınan notalar üzerinden gerçekleştirilmesi önerilmektedir. Oyuncular da bu özgün kayıtlara göre eğitilmelidir. Bu sayede, oyunların karakteristik yapısı ve sahne üzerindeki tavrı, kayıt altına alınmış müzikler kullanılırken dahi aslına en yakın şekilde korunabilecektir.