Yazım Amaçları, Muhtevaları ve İşlevleri Açısından Ulûmü’l-Kur’ân Eserleri ve Tefsir Mukaddimeleri

Amaç: Bu makalede, ulûmü’l-Kur’ân kaynakları ile tefsir mukaddimelerinin yazım amaçları, muhtevaları ve işlevleri arasındaki ilişki incelenmiştir. Araştırmada hicri ikinci asırdan itibaren kaleme alınan müstakil ve tematik Kur’an ilimleri kaynakları ile ulûmü’l-Kur’ân’ı sistematik bir alan olarak tanımlayan eserler arasında net bir ayrım yapılmış; tefsir mukaddimeleri, sistematik ulûmü’l-Kur’ân kaynaklarının karşısına konumlandırılmıştır. Ayrıca makalede, ulûmü’l-Kur’ân’ın epistemolojik bir alan olarak tanımlanmasının ilimler geleneği açısından tabiî olduğu vurgulanmış, tefsir mukaddimelerinin ise İslâmî ilimler geleneği ölçeğinde metodolojik ilkelere dayandığı tespit edilmiştir. Çalışmayla, erken dönemden itibaren telif edilen ulûmü’l-Kur’ân eserleri ile çeşitli tefsir mukaddimeleri konu edilmiş; bu metinlerdeki içeriklerin, kavramsal çerçevenin ve sistematik yapıların karşılaştırmalı biçimde analiz edilmesi amaçlanmıştır. Bu kıyaslama salt bir literatür-muhteva karşılaştırmasından ibaret değildir. Nitekim bu makalede, tefsir mukaddimelerinde gözlemlenen muhteva değişimi, ulûmü’l-Kur’ân’ın müdevven bir ilim olarak oluşum süreci ve tedvin dinamikleriyle ilişkilendirilmiştir.Yöntem: Araştırmada içerik, söylem ve karşılaştırmalı analiz yöntemleri kullanılmıştır. İncelemeye dâhil edilen eserler, hem tedvin iddiaları hem de tefsir ilmiyle ilişkileri bakımından değerlendirilmiştir. Bu bağlamda, Zerkeşî (öl. 794/1392), Bulkīnî (öl. 824/1421) ve Süyûtî (öl. 911/1505) gibi isimlerin eserleri ile Taberî, Râgıb el-İsfahânî, Kurtubî, İbn Cüzey, Ebû Hayyân ve diğer bazı müfessirlerin mukaddimeleri örneklem olarak seçilmiştir.Bulgular: Araştırmada, ulûmü’l-Kur’ân kaynaklarının Kur’an’ın mahiyetini, lafzî özelliklerini, dil-üslup yapısını ve ihtiva ettiği ilimleri terminolojik düzeyde ele aldığı; buna karşılık tefsir mukaddimelerinin, müfessirin ilmî kimliğini ortaya koyan, tefsir ilminin mahiyetini, işlevini, genel ilkelerini tanımlayan ve tefsir ilmi ile diğer İslâmî ilimler arasında terminolojik-metodolojik bağlar kuran daha geniş ve esnek metinler olduğu tespit edilmiştir.Sonuç: Bu doğrultuda, tefsir mukaddimelerinde yer alan konuların, ulûmü’l-Kur’ân kaynaklarında ele alınan bahislerden içerik ve şekil bakımından ayrıştığı; bu ayrışmanın da ulûmü’l-Kur’ân’ın sistematik bir disiplin olarak teşekkül süreciyle doğrudan bağlantılı olduğu sonucuna varılmıştır.