İhşîdîler Dönemine Ait İbn Tuğç Mushafı Üzerinden Hicrî 4. Yüzyıl Kıraat Tercihlerinin Analizi

Amaç: Hicrî 4. yüzyıl başlarında İbn Mücâhid (öl. 324/936), İslâm coğrafyasının ana merkezlerinde yaygın olarak okunan yedi kıraati derleyerek kıraatlerin standartlaşması sürecini başlatmıştır. Bunu takiben kıraat tarihinde yedili tasnifin yaygın bir biçimde benimsendiği ve kıraatlerin büyük ölçüde bu tasnif çerçevesinde değerlendirilmeye başlandığı bir süreç ortaya çıkmıştır. Kıraat tarihinde bu dönem kıraatlerin sınırlandırılması sürecinin netlik kazandığı bir aşama olarak değerlendirilmiştir. Bununla birlikte mevcut literatürde kıraatlerin standartlaşmasına yönelik -resmî otoritelerce de desteklenen- teşebbüslerin hicrî 4. yüzyıl mushaflarına ne ölçüde yansıdığı açık bir şekilde ortaya konulmamıştır. Literatürde tespit edilen bu boşluğu gidermeyi amaçlayan çalışma, hicrî 4. yüzyıla tarihlenen bir Kur’an yazmasındaki kıraat tercihini merkeze almaktadır. Söz konusu yazma, İhşîdîler hanedanının kurucusu Ebû Bekir Muhammed b. Tuğç el-Fergânî (öl. 334/946) tarafından yaklaşık hicrî 323–327 (M 935-939) yılları arasında vakfedilmiştir. Yazmanın günümüze ulaşan kısmı, Türk ve İslam Eserleri Müzesi Şam Evrakı Koleksiyonu’nda muhafaza edilmektedir. Makalenin amacı İbn Tuğç Mushafı’na işaretlenen kıraatleri belirlemek, elde edilen bulguları ilgili kaynaklar ve diğer mushaf verileriyle birlikte değerlendirerek hicrî 4. yüzyıldaki kıraat tercihlerine ilişkin bir çerçeve sunmaktır.Yöntem: Araştırma yöntemi olarak, nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi ve içerik analizi kullanılmıştır. Mushafın on dört kıraat ile uyum oranlarının belirlenmesi aşamasında nicel araştırma yöntemlerinden yararlanılmıştır. Mushaf üzerindeki kıraat farklılıklarını gösteren kelimeler tespit edilerek veri tabanına kaydedilmiş ve bu verilerin klasik kıraat kaynakları doğrultusunda analizi yapılmıştır. Bulgular, kıraat tarihi literatürü ve diğer yazma mushaf verileriyle karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir.Bulgular: İnceleme sonucunda, İbn Tuğç Mushafı’nda kırmızı, sarı ve mavi renkli işaretlerin belirli işlevler taşıdığı tespit edilmiştir. Buna göre kırmızı renkli işaretler esas kıraati, mavi renkli işaretler esas kıraatten farklı bir kıraat ihtiyarını, sarı renkli işaretler ise belirgin bir kıraat ihtiyarına atfedilmeyen kıraat ihtilaflarını göstermektedir. Kıraat tercihlerine dair oranlara göre mushafın esas kıraatinin %96 oranında Âsım kıraatiyle, mavi renkli işaretlemelerin %96 oranında A‘meş kıraatiyle uyumlu olduğu, sarı renkli işaretlemelerin ise mushafın esas kıraatinin dışındaki kıraat ihtiyarlarını yansıttığı belirlenmiştir. Bulgular hicrî 4. yüzyılda Kûfe kıraatinin Meşrik havzasında (Bilâdü’ş-Şâm, Mısır veya Horasan) bir mushafa işaretlenecek ölçüde temayüz ettiğine işaret etmektedir.Sonuç: İbn Tuğç Mushafı, kıraatlerin standartlaşma sürecinin devam ettiği bir dönemde, çeşitli ihtiyarların bir arada kaydedilmesiyle kıraatlerdeki ilmî çeşitliliği yansıtmaktadır. Bu yönüyle mushaf, hicrî 4. yüzyılda kıraatlerin yedi kıraat derlemesiyle sınırlandırılmasına yönelik sürecin mushaflara henüz sistematik biçimde yansıtılmadığını göstermektedir. Hicrî 4. yüzyıla tarihlenen, bölgesel adiyeti bilinen yazma mushaflar üzerine yapılacak yeni çalışmalar ise Meşrik Mushafları’nda kıraat tercihlerinin daha iyi anlaşılmasına katkı sağlayacaktır.