OSMANLIDA VESAYET KURUMU (Trabzon Örneği 1710-1736)

Vesâyet müessesesi, İslâm ve Osmanlı hukukunda, çeşitli nedenlerle himaye edilmesi gereken kısıtlıların korunması amacıyla teşkil edilmiş bir kurumdur. İslâm hukukuna dayalı olarak Osmanlı Devleti’nde geliştirilen vesâyet kurumu, bireylerin şahsî, malî ve fiilî tasarruflarıyla ilgili hukukî işleyişini düzenlemiştir. Bu çalışmada, Osmanlı dönemi Trabzon’unda 1708–1738 yıllarını kapsayan mahkeme sicillerine yansıyan vesâyet kayıtları esas alınmıştır. Söz konusu kayıtlardan elde edilen verilere göre Trabzon’da vesâyet kurumunun uygulama alanları üç başlıkta toplanmaktadır. İlk olarak, yetim ve öksüzlerin hayatlarını sürdürebilmeleri için kendilerine hukuki ve mali temsilci (vasî) tayin edilmesi örneklerine rastlanmıştır. İkinci olarak, bireylere intikal eden miras paylarının korunmasına yönelik vasî tayinleri dikkat çekmektedir. Üçüncü olarak ise, zihinsel engelli veya yaşlı kimselerin mali ve fiilî haklarının kullanılabilmesi amacıyla yapılan vasî tayinleri öne çıkmaktadır. Elde edilen örnekler üzerinden, kısıtlıların bakımı ve korunmasında takip edilen yöntemler değerlendirilmiş; vasîlerin görev ve sorumluluklarının kapsamı ortaya konulmaya çalışılmıştır. Ayrıca, dönemin ekonomik şartları göz önünde bulundurularak, gıda ve eşya fiyatları üzerinden yapılan karşılaştırmalarla veriler desteklenmiştir.