CUMHURİYET’İN DENETİM MEKANİZMASI OLARAK UMUMİ MÜFETTİŞLİK: ÜÇÜNCÜ UMUMİ MÜFETTİŞ TAHSİN UZER’İN KARS’TAKİ FAALİYETLERİ

Osmanlı Devlet’inin son dönemlerinde ortaya çıkan müfettişlik uygulaması, idarenin taşra üzerindeki denetimini arttırmak için arayışların bir sonucu olarak ortaya çıkmıştır. Klasik manada idarenin yetersiz kaldığı yerlerde müfettişler sayesinde doğrudan müdahale yolları tercih edilmiştir. Özellikle II. Abdülhamit döneminde daha sistemli hale gelen bu uygulama, güvenlik ve asayiş sorunlarının arttığı bölgelerde merkezi otoriteye yardımcı olmuştur. Ancak zaman içerisinde siyasi istikrarsızlıklar ve mali problemler nedeniyle müfettişlik kurumu sınırlı kalmıştır. Türkiye Cumhuriyet’inin kurulmasıyla tekrar kurumsallaşan Umumi Müfettişlikler, geçmişten devralınan mirasla daha sürekli ve kapsamlı hale getirilmiştir. Bu bağlamda kurulan müfettişlikler arasında Üçüncü Umumi Müfettişlik ve ilk müfettişi Hasan Tahsin Uzer’in Kars’a yönelik gözlem ve uygulamaları, bu dönüşümün en iyi örneğini sunmaktadır. Kars’ın Sovyet Rusya sınırında bulunması geçmişte de kırk yıl Rus işgalinde kalması güvenlik, idari denetim ve devlet otoritesinin güçlü hale getirilmesi bakımından stratejik bir alan olarak görülmüştür. Bu durum her anlamda yoğun bir denetim ve yönlendirme ihtiyacını da ortaya çıkarmıştır. 1935-1939 yılları arasında Kars’ta yürütülen çalışmalar idari, mali, sağlık, kültürel ve teknik anlamda artarak devam etmiş ancak mali yetersizliklerle kısmen duraksamıştır. Hayvanlığının bölge ekonomisindeki etkinliği göz önüne alındığında talepler büyük ölçüde giderilememiş, su, elektrik ve şehircilik projeleri ise merkezi bütçedeki yetersizlikler nedeniyle karşılıksız kalmıştır. Uzer’in raporları doğrultusunda kültürel ve eğitsel projelere dikkat çekilere Kars’ın ülkenin en doğusunda yer almasını avantaja çevirme yollarını aranmıştır.