BÂKILLÂNÎ’NİN USÛL DÜŞÜNCESİNDE KIYÂSIN YERİ VE DEĞERİ

Bu çalışma, Bâkıllânî’nin kıyâs anlayışını usûl-i fıkıh metodolojisi çerçevesinde ele almakta ve onun kıyâsı şer‘î deliller arasındaki konumunu nasıl temellendirdiğini incelemektedir. Bâkıllânî, kıyâsı, illete bağlı olarak hükmün asıldan fer‘e taşınmasını sağlayan zaruri bir istidlal yöntemi olarak değerlendirir. Bâkıllânî, kıyâsın aklî kesinlik taşımadığını ancak şer‘an muteber ve bağlayıcı anlamda zan ifade ettiğini vurgular. Bu niteliği nedeniyle kıyas fıkhî uygulamalarda merkezî bir yer işgal eder. Sahabe pratiği ve ümmetin ittifakı da kıyâsın hüccet oluşunu pekiştirmekte; İslam hukukunun pratik yönünü güçlendirmektedir.Bâkıllânî’ye göre illet, kıyâsın merkezî unsurudur. İlletin asılda hükmün gerekçesi olması, aynı vasfın fer‘de bulunması hâlinde hükmün fer‘e de geçmesini zorunlu kılar. Bu sebeple illetsiz kıyâs mümkün değildir. Bununla birlikte Bâkıllânî, kıyâsın alanını sınırlandırarak ibadetlerin taabbüdî kısımlarında illetin açıklanmadığını ve bu nedenle kıyâsın işletilemeyeceğini belirtir. Buna mukabil o muamelât, ceza hukuku ve kamu düzenine ilişkin alanlarda illet sabitse kıyâsın hüccet olduğunu kabul eder.Çalışmada ayrıca kıyâsın nass ile ilişkisi, bilgi değeri ve içtihadî süreçlerdeki rolü Bâkıllânî’nin görüşleri doğrultusunda analiz edilmiştir. Genel olarak onun kıyâs anlayışı, Sünnî usûl geleneğinde şer‘î hükümlerin yeni karşılaşılan meselelere taşınmasına imkân veren etkili ve sistematik bir delil teorisi ortaya koymaktadır. Bu yönüyle Bâkıllânî, kıyâsın hem teorik hem pratik düzeyde kurumsallaşmasına katkıda bulunmuş önemli bir usûl âlimidir.