Çocuk ve Ergenlerde Madde Bağımlılığı ve Davranışsal Bağımlılıklara Yönelik Müdahalelerin İncelenmesi

Bağımlılık, içinde bulunduğumuz çağın en büyük problemlerinden biridir. İnsan yaşamını, önceleri zararlı maddelerle etkileyen bağımlılıklara günümüzde davranışsal bağımlılıklar da eklenmiştir. Bağımlılıkların zararı her yaştan insanı etkilese de çocuk ve ergenler, bağımlılıklara karşı daha korumasızdır. Bu yüzden bağımlılıkta koruma ve önleme çalışmalarında çocukluk ve ergenlik dönemleri oldukça kritiktir. Bu çalışmada, çocuk ve ergenlerde madde bağımlılığı ve davranışsal bağımlılıklara yönelik müdahaleler incelenmiş, yapılan müdahalelerin sonuçları ve tedavide öne çıkan eğilimler, literatür eşliğinde tartışılmıştır. Çalışmada, çocuk ve ergenlerde madde bağımlılığı ve davranışsal bağımlılıklara yönelik olarak son yirmi yılda yapılan müdahaleler incelenmiştir. Bu amaçla Web of Science, Scopus, EBSCO, PubMed, TR Dizin ve YÖK Tez veri tabanları taranmıştır. Anahtar kelime olarak “tedavi, “psikososyal”, “psikoterapi” “terapi”, “eğitim”, “program”, “bağımlılık”, “madde bağımlılığı”, “davranışsal bağımlılıklar”, “çocuklar” “ergenler” “ilkokul öğrencileri”, “ortaokul öğrencileri” ve “lise öğrencileri” belirlenmiştir. Çalışmaya dâhil etme kriterleri; çalışmaların koruyucu, önleyici ve müdahale edici bir kapsamda olması ve çocuk ve ergenlerle ilgili olması olarak belirlenmiştir. Dışlama kriterleri olarak ise; yetişkinleri ilgilendiren çalışmalar ve müdahale içermeyen çalışmalar olarak belirlenmiştir. Yapılan tarama sonucunda ölçütleri karşılayan 46 çalışma araştırma kapsamında incelenmiştir. İncelenen 46 çalışmanın 8’inin (%17) çocuklarla, 36’sının ergenlerle (%78), 2’sinin ise çocuk ve ergenlerle (%5) yürütüldüğü, 13 çalışmanın (%28) madde bağımlılığı ve 33 çalışmanın (%72) ise davranışsal bağımlılıklarla ilgili olduğu, madde bağımlılığında en fazla tütün bağımlılığı (n=3; %23) ve alkol bağımlılığı (n=2; %15); davranışsal bağımlılıklarda ise internet bağımlılığı (n=13; %39) ve oyun bağımlılığının (n=12; %36) çalışıldığı, müdahalelerin ağırlıklı olarak geleneksel psikoterapiler (n=22; %48) ve eğitsel müdahaleler temelli (n=16; %35) olarak yürütüldüğü, çalışmaların büyük bir bölümünde (n=44; %96) bağımlılıkların azaldığı ve oldukça küçük bir bölümünde (n=2; %4) ise bağımlılıkların azalmadığı saptanmıştır. Sonuçlar; çocuk ve ergenlerde bağımlılıklarla ilgili yapılan müdahale çalışmalarının ağırlıklı olarak ergenlerle yürütüldüğünü, davranışsal bağımlılıklarla ilgili daha fazla çalışma yapıldığını, madde bağımlılığı ile ilgili çalışmalarda tütün ve alkol bağımlılığıyla; davranışsal bağımlılıklarla ilgili çalışmalarda ise internet ve oyun bağımlılığıyla ilgili çalışmaların göze çarptığı, çalışmaların psikoterapotik ve eğitsel ağırlıklı olduğunu ve oldukça büyük bir kısmında bağımlılıkların azaldığını ortaya koymuştur. Bağımlılıklarla ilgili müdahale çalışmalarında, çocukluk çağındaki yaş gruplarına yönelik çalışmalar artırılmalıdır. Davranışsal bağımlılıklara ilaveten madde bağımlılığına müdahale çalışmalarına da önem verilmelidir. Hem madde bağımlılığı hem de davranışsal bağımlılıklarda yeterince çalışma yapılmayan alanlara önem verilmelidir. Müdahale çalışmaları sadece ruh sağlığı profesyonellerinin ve eğitimcilerin görevi olarak görülmeyip diğer paydaşların katılımı da teşvik edilmelidir.