Zooloji Kitabında Hadisi Aramak: Câhiz’in (ö. 255/869) Kitâbü’l-Hayevân’ında Hayvanlara İlişkin Rivayetlerin Değerlendirilmesi

Bu çalışma, Câhiz’in (ö. 255/869) ansiklopedik zooloji eseri el-Hayevân’da hayvanlara ilişkin rivayetlerin nasıl inceleme konusu edildiğini ve bu nakillerin dilsel, kültürel ve toplumsal bağlamlar dikkate alınarak nasıl te’vil edildiğini mercek altına almaktadır. Câhiz’in eseri her ne kadar farklı muhtevadaki konulara değinse de temelde bir zooloji eseridir. Nitekim bu araştırmada tamamı dikkate alınmakla birlikte, eserin ana bağlamıyla ilgili olacak şekilde hayvanlara dair rivayetler incelenmiş; hayvanların konuşmasına dair anlatılar ile kertenkele, keler, yılan, kedi, köpek, sinek, güvercin, deve, koyun ve yarasalarla ilgili hadislere dair yorumlar ele alınmıştır. Çalışma rivayetlerin anlaşılmasında hadis ilimlerine ilişkin birikimin yanı sıra kültür tarihi, edebiyat ve kültürel antropoloji gibi ilimlerden faydalanmanın önemini göstermektedir. Zira kimi hadis metinleri özellikle ilk söylendiği zaman ve mekândan uzaklaştıkça dinî hassasiyetlerin de saiki ile özellikle halk muhayyilesinde daha efsanevi ve daha kurgusal bir vaziyet kazanabilmektedir. Bu algıyı sözün ilk söylendiği bağlama uygun hâle getirmek için ise Arap kültür tarihine ve en azından Arap toplumu özelinde antropolojik verilere müracaat kaçınılmazdır. Bu aşamada ise edip, kültür tarihçisi ve zoolog yönleri ile Câhiz ve eseri önemli bir konumda durmaktadır. Câhiz’in hayvanlara dair yer verilen nakilleri isnadına dair açıklama yapmaksızın yorumladığı görülmektedir. Bu durum Câhiz’in, nakillerin sıhhatini yok saymamasıyla birlikte rivayetleri zaman zaman bir kültürel arşiv olarak da algıladığını düşündürmektedir. Sonuç olarak bu çalışma hadis metinlerinin anlaşılmasında interdisipliner araştırmaların önemini, kültür tarihi ve antropolojik verilerin ilgili hadis metinlerinin izahını kolaylaştırabileceğini göstermekte ve mezkûr açılardan Câhiz’in el-Hayevân’ının erken dönemde telif edilmiş kayda değer bir örnek olduğunu ortaya koymaktadır.