भरतय सघरजयच बदलत सवरप एक अभयस: (वषश सदरभ कलखड १९९० त २०२०)

भारतीय संघराज्य ही केवळ घटनात्मक रचना नसून ती एक सतत बदलणारी आणि परिस्थितीनुसार स्वतःला जुळवून घेणारी राजकीय प्रक्रिया आहे. स्वातंत्र्यानंतरच्या पहिल्या चार दशकांत केंद्र सरकारचे वर्चस्व, एकपक्षीय राजवट, केंद्रीकृत नियोजन आणि आपत्कालीन तरतुदींचा वापर यामुळे भारतीय संघराज्याचे स्वरूप तुलनेने एककेंद्री राहिले. मात्र १९९० नंतरचा कालखंड हा भारतीय संघराज्यवादाच्या इतिहासातील निर्णायक टप्पा ठरतो. आर्थिक उदारीकरण, आघाडी सरकारांचा उदय, प्रादेशिक पक्षांचे बळकटीकरण, न्यायालयीन हस्तक्षेप, वस्तू व सेवा कर (GST) प्रणाली, तसेच कोविड–१९ महामारी यांसारख्या घडामोडींमुळे केंद्र–राज्य संबंधांत लक्षणीय बदल झाले. हा संशोधन प्रबंध १९९० ते २०२० या कालावधीत भारतीय संघराज्याच्या बदलत्या स्वरूपाचा सविस्तर अभ्यास करतो. या अभ्यासात संघराज्यवादाचे राजकीय, आर्थिक, प्रशासकीय आणि घटनात्मक पैलू विश्लेषित करण्यात आले आहेत. विशेषतः सहकारी, स्पर्धात्मक आणि अलीकडील काळातील केंद्रीकरणात्मक प्रवृत्ती यांचा परस्पर संबंध स्पष्ट करण्याचा प्रयत्न या संशोधनात करण्यात आला आहे.