Irak Türkmen Ağızlarında İkilemeler

ÖZ İkilemeler Türkçenin en eski metinlerinden itibaren görülen ve yüzyıllardır çeşitlenerek günümüze ulaşan dil yapılarıdır. Bulundukları cümleye pekiştirme, güçlendirme, abartma, çoğaltma ve kolaylaştırma anlamı katmaktadır. İkilemeler hem yazı hem de konuşma dilinde kullanılan kelime gruplarıdır. Irak Türkmen Türkçesi ağızları da ikilemeler bakımından zengindir. Irak’ta varlığını sürdüren Irak Türkmenleri sözlü ve yazılı iletişimde ikilemeleri sıklıkla kullanmaktadır. Irak Türkmen Türkçesi söz varlığı açısından incelendiği zaman Irak Türkmen sözlüklerinde, edebî eserlerde, mânilerde, şiirlerde ve halk arasındaki konuşmalarda ikilemelerle sıklıkla karşılaşılmaktadır. Bu çalışmada Irak Türkmen Türkçesinde bulunan ikilemeler (Habib Hürmüzlü’ye ait “Irak Türkmen Türkçesi Sözlüğü” ve Ata Terzibaşı’na ait “Kerkük Ağzı Türkmanca Sözlük”te yer alanlar) tasnif edilmiştir. Tespit edilen ikilemeler; eş anlamlı ikilemeler, zıt anlamlı ikilemeler, biri anlamlı biri anlamsız sözcüklerden oluşan ikilemeler, iki anlamsız sözcükten oluşan ikilemeler, ses değişimi ile oluşan ikilemeler, aynı kelimenin tekrarıyla oluşan ikilemeler, Türkçe-Farsça ve Türkçe-Arapça sözcüklerin birleşimi ikilemeler ile yansıma kökenli ikilemeler başlıkları altında anlamları verilerek sınıflandırılmıştır. Çalışma, Irak Türkmen ağızlarındaki ikilemelerin zenginliğini, çeşitliliğini, anlam özelliklerini ve kültürel yansımalarını ortaya koymaktadır. Anahtar kelimeler: Irak Türkmen Türkçesi, İkileme, Söz Varlığı, Eş Anlamlılık, Zıt Anlamlılık ABSTRACT Reduplications are linguistic structures that have appeared since the earliest Turkish texts and have diversified over centuries, continuing to exist up to the present day. They add meanings such as emphasis, intensification, exaggeration, plurality, and facilitation to the sentences in which they occur. Reduplications are word groups used in both written and spoken language. The dialects of Iraqi Turkmen Turkish are particularly rich in terms of reduplications. Although there are relatively few studies on the vocabulary of Iraqi Turkmen Turkish, its lexical structures have never lost their diversity. Reduplications occupy an important place in Iraqi Turkmen Turkish, and Iraqi Turkmens frequently employ them in both oral and written communication. When examined from the perspective of lexical richness, reduplications are commonly encountered in Iraqi Turkmen dictionaries, literary works, folk quatrains (manis), poems, and everyday speech. In this study, reduplications found in Iraqi Turkmen Turkish are classified based on those listed in Iraqi Turkmen Turkish Dictionary by Habib Hürmüzlü and Kerkük Dialect Turkmen Dictionary by Ata Terzibaşı. The identified reduplications are categorized and explained under the following headings: synonymous reduplications; antonymous reduplications; reduplications consisting of one meaningful and one meaningless word; reduplications composed of two meaningless words; reduplications formed through phonetic variation; reduplications created by the repetition of the same word; reduplications combining Turkish–Persian and Turkish–Arabic words; and onomatopoeic reduplications. This study reveals the richness, diversity, semantic characteristics, and cultural reflections of reduplications in Iraqi Turkmen dialects. Keywords: Iraqi Turkmen Turkish, Reduplication, Vocabulary, Synonymy, Antonymy