O'qish savodxonligi mashg'ulotlarida ertak va maqollardan foydalanish orqali o'quvchilarning mantiqiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirish

Ushbu maqolada o‘qish savodxonligi mashg‘ulotlarida ertak va maqollardan foydalanish orqali boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining mantiqiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirish masalasi ilmiy-nazariy va amaliy jihatdan tahlilqilinadi. Hozirgi ta’lim jarayonida o‘quvchilarni mustaqil fikrlovchi, tahlil qiluvchi, mantiqan asoslay oladigan sub’ekt sifatidashakllantirish umumiy o‘rta ta’limning ustuvor vazifalaridan biri hisoblanadi. O‘qish savodxonligi fani ushbu maqsadgaerishishda matn ustida fikrlashni, mantiqiy xulosaga kelishni, dalillashni, mazmunni tushunish va qayta ishlashni shakllantiruvchiyetakchi fanlardan biri sifatida e’tirof etiladi. Mazkur jarayonda xalq og‘zaki ijodi, xususan, ertak va maqollar o‘quvchilarningtafakkurini faollashtiruvchi, ularni umumlashtirish, qiyoslash hamda sabab–oqibat munosabatlarini anglashgao‘rgatuvchi muhim metodik vosita sifatida ahamiyat kasb etadi.Tadqiqotning nazariy asosini o‘quv matnlarini tushunish, mantiqiy tafakkurni rivojlantirish va axborotni qayta ishlashga oidpsixolingvistik hamda pedagogik konsepsiyalar tashkil etadi. Xalq og‘zaki ijodi namunalari mazmunidagi obrazlar tizimi,syujetning mantiqiy ketma-ketligi, qahramonlarning xarakteri hamda harakatlarning sabab–natija bog‘liqligi o‘quvchilardatahliliy fikrlash mexanizmlarini shakllantirishga xizmat qiladi. Ertaklardagi voqea rivoji, muammo va uning yechimio‘quvchilarni kuzatish, taxmin qilish hamda ehtimoliy vaziyatlarni tahlil qilishga undaydi. Maqollar esa siqilgan, umumlashtirilganfikr shakli bo‘lgani sababli o‘quvchilardan mazmunni ochish, yashirin ma’noni topish va mantiqiy umumlashtirishko‘nikmalarini talab qiladi. Shu bois ertak va maqollardan o‘rinli foydalanish o‘quvchilarning inferensial o‘qish, kontekstualfikrlash, sabab–oqibat munosabatlarini aniqlash hamda xulosa chiqarish qobiliyatlarini rivojlantirishga sezilarlita’sir ko‘rsatadi. Maqolada ertak va maqollar asosida mantiqiy fikrlashni rivojlantirishning samarali metodlari – muammolisavollar berish, matn syujetini tahlil qilish, personajlar harakatini mantiqiy baholash, maqollardagi umumiy g‘oyani hayotiyvaziyatlar bilan solishtirish, qiyoslash asosida fikr yuritish, taxminiy o‘qish, mantiqiy zanjir tuzish hamda matnning kompozitsiontuzilishini aniqlash kabi usullar ilmiy asoslangan holda ochib beriladi. Shuningdek, ertak va maqollar asosidatuzilgan mashqlar tizimi o‘quvchilarda mantiqiy operatsiyalar – tahlil, sintez, taqqoslash, umumlashtirish, kategoriyalashva sabab–oqibatni aniqlash – faoliyatini yangi bosqichga ko‘tarishi isbotlab beriladi. Tadqiqot natijalari ertak va maqollarnio‘qish savodxonligi darslarida tizimli hamda maqsadli qo‘llash boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining mantiqiy fikrlash darajasinioshirish, matnni tushunish jarayonida faol kognitiv strategiyalarni shakllantirish, shuningdek, o‘quvchilarni mustaqilfikrlashga yo‘naltirishda samarali omil ekanini ko‘rsatadi. Ushbu metodika o‘qish savodxonligi kompetensiyalarini rivojlantirish,o‘quvchilarning tafakkur faoliyatini faollashtirish, matn bilan ishlash malakasini chuqurlashtirish hamda xalq og‘zakiijodi materiallaridan samarali foydalanishning amaliy mexanizmlarini takomillashtirishga qaratilganligi bilan ilmiy ahamiyatkasb etadi.