Zihinsel Fiil Bağlamında Hikâye-i Beşîr u Şâdân

ÖZ Bu çalışma, Hikâye-i Beşîr u Şâdân adlı ilmî-didaktik nitelikli mensur eserdeki fiil kullanımlarını zihinsel (mental) süreçler bakımından incelemeyi amaçlamaktadır. Zihinsel fiillerin dilde bireyin bilişsel, duygusal ve algısal dünyasını yansıtması, dil–düşünce ilişkisini anlamak bakımından önemlidir. Tarihî Türk dili çalışmalarında bu yönün sınırlı biçimde ele alınmış olması çalışmanın gerekliliğini ortaya koymaktadır. Önceki araştırmalar çoğunlukla zihinsel fiillerin anlam alanlarının tespiti, bu fiillerin içsel işlem evreleriyle ilişkilerinin belirlenmesi ve yine bu fiillerin sözdizimi, istem, kiplik-eylem yönü gibi işlevsel özellikleri üzerinde yoğunlaşmıştır. Buna karşılık, eldeki çalışmada Eski Anadolu Türkçesi dönemine ait bir metin üzerinden tarihî bağlamda zihinsel süreçlerin dilsel görünümlerine dikkat çekilmekte ve dil kullanım imkânlarının art zamanlı takibinin önemi vurgulanmaktadır. Zihinsel fiil araştırmalarına dayalı kuramsal bir model temelinde tasarlanan araştırmada nitel yaklaşımla desteklenmiş tarama yöntemi uygulanmıştır. İnceleme sürecinde metin çeviri yazıya aktarılmış, zihinsel fiiller bağlam içi anlam ilişkileri ve işlevlerine göre sınıflandırılmıştır. Bulgular, eserde bilişsel fiillerin sık kullanımlı olduğunu, ifade fiillerinin karşılıklı konuşma yapısından ötürü yüksek oranda temsil edildiğini, algı fiillerinin ise görece sınırlı kaldığını göstermektedir. Çalışmanın sonucu, bu fiillerin yalnızca bireysel idrak süreçlerini değil, aynı zamanda bilgi aktarımı, dostluk ve entelektüel etkileşim temaları etrafında şekillenen bilişsel ilişkileri de yansıttığını ortaya koymaktadır. Buna göre zihinsel fiiller, anlatıdaki dil yapılarının somut ve yüzeysel görünümlerinin ötesine geçerek karakterlerin zihin dünyaları arasındaki bilişsel etkileşimlere tanıklık eden bir bilinç yansıtıcısı olarak değerlendirilmektedir. Dolayısıyla bu fiiller, kurgu içi anlam inşasının etkin unsurlarından biri olarak görülebilir. Bu yönüyle çalışmanın, dilsel yapılardan hareketle zihinsel süreç farkındalığının artmasına hizmet ederek dilin zihinsel yönünü anlamaya yönelik araştırmalara katkı sağlayacağı düşünülmektedir. Anahtar kelimeler: Hikâye-i Beşîr u Şâdân, Zihinsel/Mental Fiiller, Bilişsel Süreçler ABSTRACT This study aims to examine the use of verbs in the prose work Hikâye-i Beşîr u Şâdân, which possesses a scholarly and didactic character, in terms of mental (cognitive) processes. The reflection of mental verbs in language as indicators of an individual’s cognitive, emotional, and perceptual world is significant for understanding the relationship between language and thought. The limited attention given to this aspect in historical Turkish language studies reveals the necessity of this research. Previous studies have mostly focused on identifying the semantic fields of mental verbs, determining their relation to internal processing stages, and examining their functional properties such as syntax, valency, and modality–action aspects. In contrast, the present study highlights the linguistic manifestations of mental processes within a historical context by analyzing a text from the Old Anatolian Turkish period, emphasizing the importance of tracing language use diachronically. The research is based on a theoretical model grounded in mental verb studies and employs a survey method supported by a qualitative approach. During the analysis process, the text was transcribed into modern script, and the mental verbs were classified according to their contextual semantic relations and functions. The findings indicate that cognitive verbs are frequently used in the text, expressive verbs are highly represented due to the dialogic structure, while perceptual verbs are relatively limited. The results further reveal that these verbs reflect not only individual processes of perception and understanding but also cognitive interactions shaped around themes of knowledge transmission, friendship, and intellectual exchange. Accordingly, mental verbs are regarded as reflections of consciousness that bear witness to cognitive interactions between the characters’ minds, transcending the surface structures of language within the narrative. Thus, these verbs can be considered as active elements in the construction of meaning within the text. In this respect, the study is expected to contribute to research aimed at understanding the mental dimension of language by promoting awareness of cognitive processes through linguistic structures. Keywords: Hikâye-i Beşîr u Şâdân, Mental verbs, Cognitive Processes