सघरजय वयवसथ आण कदर–रजय सबधतल बदल

भारतीय संघराज्य व्यवस्था ही देशाच्या सामाजिक, भाषिक, सांस्कृतिक व भौगोलिक विविधतेतून निर्माण झालेली एक लवचिक व गतिमान राजकीय रचना आहे. भारतीय संविधानाने भारताला “Union of States” असे संबोधून केंद्र आणि राज्यांमधील संबंधांना विशेष स्वरूप दिले आहे. स्वातंत्र्यानंतरच्या काळात केंद्र–राज्य संबंध सतत परिवर्तनाच्या प्रक्रियेतून गेले आहेत. प्रारंभीचा काळ केंद्राभिमुख होता; परंतु १९६७ नंतर प्रादेशिक पक्षांच्या उदयानंतर तणाव वाढला. सर्कारिया आयोग, एस. आर. बोम्मई खटला आणि आर्थिक उदारीकरणानंतर ‘सहकारी संघराज्य’ ही संकल्पना पुढे आली. २०१४ नंतर पुन्हा केंद्रीकरणाच्या प्रवृत्ती, GST, राज्यपालांची भूमिका, केंद्रीय तपास यंत्रणांचा वापर यांमुळे केंद्र–राज्य संबंधांमध्ये नव्या प्रकारचे तणाव निर्माण झाले. तथापि, स्पर्धात्मक व सहकारी संघराज्याच्या समन्वयातून भारतीय संघराज्य आपली स्थैर्यशीलता टिकवून आहे. भारतीय संघराज्याची खरी ताकद ही त्याच्या लवचिकतेत, समायोजन क्षमतेत आणि बदलत्या परिस्थितीनुसार स्वतःला घडवून घेण्याच्या गुणधर्मात आहे.