बल हककच सरकषण आण बलकलयण

प्रस्तुत लेखात बाल हक्कांचे संरक्षण आणि बालकल्याण या विषयाचा सविस्तर व चिकित्सक आढावा घेण्यात आला आहे. बालक हे उद्याचे नागरिक असून देशाचे भविष्य त्यांच्या सर्वांगीण विकासावर अवलंबून असते. मानवाधिकार हे जन्मतः प्राप्त अधिकार असले तरी समाजातील बालकांना अनेक वेळा या अधिकारांपासून वंचित राहावे लागते. विशेषतः बालकामगार ही गंभीर सामाजिक समस्या बनली असून दारिद्र्य, पालकांचे अज्ञान, व्यसनाधिनता, शासकीय योजनांची अपुरी अंमलबजावणी आणि स्वस्त मजुरांची मागणी ही त्यामागची प्रमुख कारणे आहेत. लेखात बालकामगारांमुळे बालकांचे शिक्षण, आरोग्य, खेळ, आनंद व बालपण हिरावले जाते आणि त्यांच्या मानवी हक्कांचे मोठ्या प्रमाणावर हनन होते, हे स्पष्ट केले आहे. Child Line India Foundation च्या सर्वेक्षणानुसार भारतात बालकामगारांचे प्रमाण अजूनही लक्षणीय असून ते हॉटेल, विटभट्टी, कारखाने, दुकाने, खाणी, वर्तमानपत्र विक्री यांसारख्या क्षेत्रांत आढळतात. भारतीय राज्यघटनेनुसार १४ वर्षांखालील बालकांकडून काम करून घेणे हा गुन्हा असला, तरी प्रत्यक्षात या कायद्यांची प्रभावी अंमलबजावणी होत नसल्याचे दिसून येते. शासनाने मध्यान्ह भोजन योजना, शिक्षणाचा अधिकार, महिला व बाल विकास विभाग, बाल हक्क संरक्षण आयोग यांसारख्या उपाययोजना केल्या असल्या तरी जनसहभाग आणि सामाजिक जागृतीअभावी बालकामगार समस्या कायम आहे. लेखाच्या निष्कर्षानुसार, बालकामगार निर्मूलनासाठी केवळ कायदे पुरेसे नसून समाज, शासन व नागरिकांची सामूहिक नैतिक जबाबदारी आवश्यक आहे. बालकांना शिक्षणाच्या प्रवाहात आणणे, कुटुंबांचे आर्थिक सक्षमीकरण करणे आणि कायद्यांची कठोर अंमलबजावणी करणे हाच देशाच्या उज्ज्वल भविष्याचा पाया ठरू शकतो.