हसतपरक यदध: इतहस, वमरश र एउट वसथपत वशक गथ

प्रस्तुत लेखले नेपालको एकीकरण प्रक्रियामा ओझेलमा परेको पूर्वी नेपालको लिम्बूवान प्रतिरोध र त्यसका सामाजिक-राजनीतिक प्रभावहरूलाई उजागर गर्दछ। विशेष गरी वर्तमान पाँचथर जिल्लाको हस्तापुर गढीमा लिम्बू सेनापति आङबुहाङ र गोरखाली सेनाका जुङबहादुर कुँवर (योङहाङ) बीच भएको ऐतिहासिक युद्धलाई यसको केन्द्रविन्दु बनाइएको छ। लेखका मुख्य बुँदाहरू यस प्रकार छन्: ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र द्वन्द्व: वि.सं. १८३१ मा भएको 'लिम्बूवान सन्धि' मार्फत लिम्बूहरूको आन्तरिक स्वायत्तता र किपट प्रणालीलाई मान्यता दिइए पनि पछि केन्द्रीय हस्तक्षेप र कर वृद्धिले गर्दा द्वन्द्व सिर्जना भएको थियो। वि.सं. १८३२-३४ ताका भएको हस्तापुरको युद्ध यही सन्धि उल्लंघन विरुद्धको प्रतिरोध थियो। युद्ध र विस्थापन: आधुनिक हातहतियारले सुसज्जित गोरखाली सेना विरुद्ध आङबुहाङको सेनाले बहादुरीपूर्वक लड्यो, तर अन्त्यमा अङबुहाङले वीरगति प्राप्त गरे। युद्धपछि राज्यले रणनीतिक रूपमा अङबुहाङका वंशजहरूलाई हस्तापुरबाट हाङपाङ आठराइ तिर जबरजस्ती विस्थापित गर्‍यो, ताकि भविष्यमा पुनः विद्रोह हुन नसकोस्। सैद्धान्तिक दृष्टिकोण: यस घटनालाई उत्तर-औपनिवेशिक इतिहास, सबाल्टर्न अध्ययन र राज्य निर्माणका सिद्धान्तहरूको आधारमा विश्लेषण गरिएको छ। यसले मूलधारको इतिहासले ओझेलमा पारेको "पराजितको स्मृति" लाई पुनःस्थापित गर्ने प्रयास गरेको छ। निष्कर्ष: हस्तापुरको गाथाले राष्ट्र निर्माण प्रक्रियामा सैन्य विजय मात्र नभई सन्धि उल्लंघन, सामाजिक पुनर्संरचना र स्मृतिको राजनीतिको जटिलतालाई चित्रण गर्दछ। अन्ततः, यो लेखले नेपालको बहुसांस्कृतिक पहिचान र इतिहासलाई बुझ्नका लागि राज्य-केन्द्रित इतिहास मात्र पर्याप्त नभएको तर्क गर्दछ।