आङबहङ वशक शख वसतर: एक वशलषणतमक अधययन

लिम्बुवानका प्रमुख शासकीय वंशहरूमध्ये आङबोहाङ (अङबुहाङ/Angbuhang) वंशको इतिहास निकै महत्त्वपूर्ण छ। तर, यस वंशसँग जोडिएको हस्तापुर युद्ध कहिले भयो, कसले लड्यो र यसको स्वरूप कस्तो थियो भन्ने विषयमा विद्वान्हरूबीच ठूलो मतभेद देखिन्छ। इतिहासकार इमानसिङ चेमजोङका अनुसार यो लडाइँ वि.सं. १८१८ (सन् १७६१) मा भएको थियो। उनी भन्छन्—त्यतिबेला सेन राजाका पक्षधर योङहाङ सुब्बाले मुहाङ्गेप अङबुहाङलाई पराजित गरेका थिए। अर्कोतर्फ, महेशचन्द्र रेग्मी र पी.डी. लिम्बूजस्ता विद्वान्हरूले अर्कै तथ्य प्रस्तुत गरेका छन्। उनीहरूका अनुसार वि.सं. १८३३–३४ (सन् १७७६–७७) मा हस्तापुरमा गोर्खाली सेना र आङबोहाङ प्रमुखबीच भीषण युद्ध भएको थियो। यस लेखले दुवै पक्षका प्रमाण र तिथिमितिको गहिरो विश्लेषण गर्दछ। साथै, १८औँ शताब्दीको मध्य र उत्तरार्धमा लिम्बुवानको राजनीतिक अवस्था कस्तो थियो भन्ने कुरालाई पनि यहाँ समालोचनात्मक रूपमा हेरिएको छ। यस अध्ययनले एउटा नयाँ तार्किक निष्कर्ष निकाल्छ। यी दुई फरक विवरणहरू वास्तवमा एउटै लडाइँको चर्चा होइनन्, बरु १५ वर्षको अन्तरमा भएका दुईवटा बेग्लाबेग्लै सैन्य घटनाहरू हुन्। पहिलो घटना: यो सेन र आङबोहाङहरूबीचको द्वन्द्व थियो। यसै लडाइँका कारण आङबोहाङहरू हाङपाङमा पुन:स्थापित हुनुपर्‍यो। दोस्रो घटना: यो गोर्खाली सेना र आङबोहाङहरूबीचको युद्ध थियो। यसले नै हस्तापुर गढीलाई पूर्ण रूपमा गोर्खा राज्यको अधीनमा ल्यायो। यो निष्कर्षले फरक-फरक इतिहासलेखन परम्पराहरूलाई एकै ठाउँमा जोड्ने काम गर्दछ। आङबोहाङ इतिहास केवल विरोधाभासले भरिएको छैन। बरु, यो त पराजय, नयाँ ठाउँमा पुनर्स्थापना र समयसँगको तालमेलको एउटा निकै जटिल शृङ्खला हो। कुनै एक मात्र स्रोतको भर पर्नु भन्दा यसरी सबै पक्षलाई समेट्दा मात्र इतिहासको वास्तविक र इमानदार चित्र बाहिर आउँछ।