छतरपत शवज महरज: रजयवयवहर आण रजनय

सारांश (Abstract) हा शोधनिबंध मराठा साम्राज्याचे संस्थापक छत्रपती शिवाजी महाराज (१६३०-१६८० ई.स.) यांच्या मुत्सद्दी कौशल्याचे आणि राजव्यवहाराचे विश्लेषण करतो. शिवाजी महाराजांच्या अद्वितीय लष्करी तेजापलीकडे त्यांच्या वाटाघाटी, राजकीय रणनीती, युती आणि मुघल साम्राज्य, दख्खनच्या शाह्या तसेच युरोपीय व्यापारी सत्ता यांसारख्या प्रतिस्पर्धी शक्तींशी संबंध हाताळण्यात विलक्षण कौशल्य दाखवले. त्यांच्या राजनयातील लवचिक आणि तत्त्वनिष्ठ दृष्टिकोनामुळे १७ व्या शतकातील भारताच्या अस्थिर राजकीय परिस्थितीत 'हिंदवी स्वराज्य' टिकवून ठेवण्यास, त्याचा विस्तार करण्यास आणि त्याला कायदेशीर मान्यता मिळवून देण्यास मदत झाली. हा लेख मुख्यता चार भागांत विखुरलेला आहे. अ) ऐतिहासिक संदर्भ: छत्रपती शिवाजी महाराजांचा उदय, ब) प्रशासकीय सुधारणा आणि सामाजिक-राजकीय परिवर्तन आणि क) शिवाजी महाराजांची मुत्सद्देगिरी – राजनय, आणि ड) शिवाजी महाराजांच्या राजकारणाची तत्त्वे: या भागांच्या अनुशंगाने महराजांचा राज्यव्यवहार आणि राज्नायाचा आढावा या लेखात घेणार आहोत.