АБАЙ ҚАРАСӨЗДЕРІНІҢ АҒЫЛШЫН ТІЛІНЕ АУДАРЫЛУЫНДАҒЫ ФИЛОСОФИЯЛЫҚ КОНЦЕПТІЛЕРДІҢ ТРАНСФОРМАЦИЯСЫ: КОНЦЕПТОЛОГИЯЛЫҚ ЖӘНЕ АУДАРМАТАНУЛЫҚ САЛЫСТЫРМАЛЫ ТАЛДАУ

Бұл мақалада Абай қарасөздерінің ағылшын тіліне аудармаларында философиялық концептілердің трансформациясы концептологиялық және аударматанулық тұрғыдан кешенді түрде талданады. Зерттеу нысаны ретінде антропологиялық-этикалық және діни-философиялық өзек құрайтын «ақыл–қайрат–жүрек–ғылым», «иман», «әділет», «махаббат», «шариғат», «аят» сияқты концепттер алынды. Мақаланың мақсаты – ағылшын аудармаларында аталған ұғымдардың лексика-семантикалық, прагматикалық және мәдени деңгейлердегі қайта-құрылу механизмдерін анықтау және оларды эквиваленттік, доместикация/форенизация, мәдени реалийлерді жеткізу, когнитивті аударма теориялары аясында түсіндіру. Зерттеу сапалық-сандық аралас әдіснамаға негізделді: қазақша түпнұсқа мен екі ағылшын нұсқасы бойынша 15 үзіндіден тұратын салыстырмалы мини-корпус құрастырылып, терминологиялық тұрақтылық, концептуалдық эквиваленттік, прагматикалық адаптация, мәдени маркерлердің сақталуы және аудармашы интерпретациясының деңгейі сияқты критерийлер бойынша кодтау жүргізілді. Нәтижелер көрсеткендей, базалық антропологиялық концепттер ағылшын тілінде формалды эквиваленттік деңгейінде көбіне сақталғанымен, прагматикалық әсерді күшейту мақсатында экспликация, модуляция және бағалауыштық интенсивтендіру тәсілдері арқылы интерпретациялық ығысу байқалады. Діни және мәдени терминдерде форенизациялық стратегиялардың (транслитерация және глосс) жиі қолданылуы философиялық дискурстың мәдени-діни контексін сақтау тенденциясын аңғартады. Сонымен қатар доместикациялық амалдар кей жағдайда универсал этикалық лексика арқылы концепт мазмұнын жалпылауға алып келеді. Зерттеу қорытындылары Абай қарасөздерін ағылшын тіліне аудару барысында «концепт – концепт жүйесі» деңгейіндегі эквиваленттікке басымдық беру қажеттігін дәлелдейді. Мақала нәтижелері философиялық прозаны аудару теориясын дамытуға, мәдени-діни реалийлерді жеткізу стратегияларын жетілдіруге және аудармашыларға арналған практикалық нұсқаулықтар әзірлеуге әдіснамалық негіз бола алады.