मदर वयवसथपन आण समजक उततरदयतव : एक अभयस

भारतात मंदिरे ही केवळ उपासनेची केंद्रे नसून सामाजिक, सांस्कृतिक आणि सेवाभावी कार्याची महत्त्वाची संस्थात्मक केंद्रे आहेत. प्राचीन काळापासून मंदिरांमार्फत अन्नदान, शिक्षण, आरोग्य सेवा, आपत्ती निवारण, सांस्कृतिक जतन आणि गरीब-गरजूंसाठी विविध स्वरूपाची मदत दिली जात आहे. धार्मिक संस्थांचा हा सेवाभावी वारसा आजही समाजाच्या दुर्बल घटकांसाठी आधारस्तंभ ठरत आहे(8). आधुनिक काळात मंदिर व्यवस्थापन अधिक संघटित, नियोजनबद्ध व उत्तरदायित्वपूर्ण होत असून सामाजिक उत्तरदायित्व (Social Responsibility) ही संकल्पना त्यामध्ये केंद्रस्थानी येत आहे. अनेक अभ्यासांनुसार भारतातील मंदिरे व मठ ग्रामीण व शहरी भागात सामाजिक विकासासाठी लोककल्याण उपक्रम राबविण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावत आहेत(6). तसेच काही संशोधनांमध्ये मंदिरांना सामाजिक व पर्यावरणीय उपक्रमांसाठी प्रभावी केंद्र म्हणून वापरण्याची क्षमता असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे(7). हा संशोधन पेपर महाराष्ट्रातील मंदिर व्यवस्थापनाची रचना, मंदिरांद्वारे राबविण्यात येणाऱ्या सामाजिक उत्तरदायित्व उपक्रमांचे स्वरूप, त्यातील प्रवाह, मंदिर व्यवस्थापनासाठी लागू असलेली कायदेशीर चौकट तसेच मंदिर व्यवस्थापनासमोरील प्रमुख आव्हाने यांचा दुय्यम माहितीच्या आधारे अभ्यास करतो. महाराष्ट्र राज्यामध्ये धार्मिक व धर्मार्थ ट्रस्टच्या प्रशासनासाठी Charitable and Religious Trusts Act, 1920 तसेच Maharashtra Public Trusts Act, 1950 आणि विविध राज्यस्तरीय सार्वजनिक ट्रस्ट कायदे लागू असून या कायद्यांमुळे मंदिर ट्रस्टच्या नोंदणी, लेखा, देणगी व मालमत्ता व्यवस्थापनास वैधानिक चौकट प्राप्त होते(1;4;9). अभ्यासातून असे दिसून येते की अनेक मंदिर ट्रस्ट व देवस्थान समित्या समाजहितासाठी विविध उपक्रम राबवत आहेत; मात्र संसाधनांचे योग्य नियोजन, पारदर्शकता, व्यावसायिक व्यवस्थापन कौशल्यांचा अभाव आणि उत्तरदायित्वाच्या स्पष्ट चौकटीचा अभाव ही प्रमुख आव्हाने आहेत (10). प्रभावी मंदिर व्यवस्थापन आणि सामाजिक उत्तरदायित्व यांचा संगम झाल्यास महाराष्ट्रातील समाजाच्या सर्वांगीण विकासास मोठे योगदान मिळू शकते.