दलत आतमकथनच नतक मलयच अभयस

प्रस्तुत शोधनिबंधात दलित आत्मकथनांमधील नैतिक मूल्यांचा सखोल अभ्यास करण्यात आला आहे. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, महात्मा फुले आणि इतर समाजसुधारकांच्या विचारांतून प्रेरणा घेऊन दलित साहित्याने १९६० नंतर मराठी साहित्यात एक क्रांतिकारी बदल घडवून आणला. दलित आत्मकथने ही केवळ वैयक्तिक वेदनांची मांडणी नसून, ती सामाजिक अन्याय, शोषण आणि जातीव्यवस्थेतील विषमतेचे वास्तव चित्रण करतात. या अभ्यासात प्रामुख्याने लक्ष्मण माने यांचे 'उपरा', दया पवार यांचे 'बलुतं' आणि शरणकुमार लिंबाळे यांचे 'अक्करमाशी' या तीन प्रमुख आत्मकथनांचे विश्लेषण केले आहे. 'उपरा' मधून भटक्या विमुक्त समाजाचा संघर्ष, शिक्षणाचे महत्त्व आणि आत्मसन्मानाची जाणीव अधोरेखित होते. 'बलुतं' मध्ये बलुतेदारी पद्धतीतील आर्थिक-सामाजिक शोषण आणि दलित स्त्रियांच्या दुहेरी शोषणाचे चित्रण आढळते. 'अक्करमाशी' मधून सामाजिक गुलामगिरीविरुद्धचा लढा, सत्यनिष्ठा आणि मानवी प्रतिष्ठेचा आग्रह दिसून येतो. एकंदरीत, ही आत्मकथने स्वातंत्र्य, समता, बंधुता आणि न्याय यांसारखी मानवी मूल्ये रुजवून समाजात परिवर्तनाची प्रेरणा देतात आणि वाचकाला आत्मपरीक्षण करण्यास भाग पाडतात.