भरततल असघटत कषतरतल कमगरच समजक सरकष, आरथक असरकषतत आण धरणतमक उपययजन.

गोषवारा भारताच्या आर्थिक विकासात असंघटित क्षेत्राचा वाटा अत्यंत महत्त्वाचा असून या क्षेत्रात काम करणारे कामगार आधुनिक समाजाचा कणा मानले जातात. तथापि, सामाजिक सुरक्षा योजनांचा अभाव, अनियमित उत्पन्न, रोजगाराची अस्थिरता आणि आर्थिक असुरक्षितता यांमुळे हे कामगार अनेक समस्यांना सामोरे जात आहेत. प्रस्तुत संशोधन पेपरमध्ये भारतातील असंघटित क्षेत्रातील कामगारांची सामाजिक व आर्थिक स्थिती, त्यांच्या सुरक्षिततेशी संबंधित आव्हाने तसेच शासनाच्या विविध धोरणांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. अभ्यासातून असे दिसून येते की, काही सरकारी योजना अस्तित्वात असल्या तरी त्यांची अंमलबजावणी अपुरी असून बहुसंख्य कामगार या योजनांपासून वंचित राहतात. त्यामुळे कामगारांचे जीवनमान सुधारण्यास मर्यादा येतात. या संशोधनात सामाजिक सुरक्षा कायद्यांची प्रभावी अंमलबजावणी, सर्वसमावेशक धोरणे, आर्थिक साक्षरता आणि रोजगार संरक्षण यांसारख्या उपाययोजना सुचविण्यात आल्या आहेत. असंघटित क्षेत्रातील कामगारांचे सशक्तीकरण हे केवळ सामाजिक न्यायासाठी नव्हे, तर शाश्वत आर्थिक विकासासाठीही आवश्यक असल्याचे या अभ्यासातून दिसून आले प्रस्तुत संशोधन पेपर मध्ये असंघटित क्षेत्रातील कामगारांच्या सामाजिक आणि आर्थिक समस्यांचा आढावा घेण्यात आला आहे . आरोग्य विमा, पेन्शन आणि अपघाती विमा यांसारख्या सामाजिक सुरक्षा साधनांचा अभाव या कामगारांना गरिबीच्या चक्रात अडकवून ठेवतो. तसेच, रोजगाराची अनिश्चितता आणि किमान वेतनाची अंमलबजावणी न झाल्यामुळे निर्माण झालेली आर्थिक असुरक्षितता त्यांच्या जीवनमानावर विपरीत परिणाम करत असल्याचे निष्कर्ष या अभ्यासातून समोर येतात. आधुनिक समाज हा वेगाने बदलणाऱ्या आर्थिक, सामाजिक व तांत्रिक प्रक्रियांचा परिणाम आहे. औद्योगिकीकरण, शहरीकरण आणि जागतिकीकरणामुळे भारताच्या अर्थव्यवस्थेला नवीन दिशा मिळाली असली, तरी या विकास प्रक्रियेत कामगार वर्गाच्या विशेषतः असंघटित क्षेत्रातील कामगारांच्या जीवनमानाकडे अपेक्षित तेवढे लक्ष दिले गेलेले नाही. कोणत्याही देशाच्या प्रगतीचा खरा पाया हा कामगार वर्गावर अवलंबून असतो, मात्र आधुनिक समाजातही या वर्गाला अनेक मूलभूत समस्यांना सामोरे जावे लागत आहे.